Chuyện cao ốc “đè” quảng trường Ba Đình

20/11/2017 - Chuyên đề

Tháng 9.2015, ngay sau khi lễ diễu binh, diễu hành trên quảng trường Ba Đình kỷ niệm 70 năm Quốc khánh đất nước kết thúc chưa lâu; dư luận thủ đô và báo chí nhanh chóng và cấp tập đặt câu hỏi về một công trình kiến trúc mới kế bên quảng trường lịch sử, lấn át không gian và gây ảnh hưởng mỹ quan nghiêm trọng.

 

 

 

Quảng trường Ba Đình, không gian lịch sử và những giá trị về quy hoạch - kiến trúc
Quảng trường Ba Đình là một địa danh, di tích hàng đầu của thủ đô và cả nước. Nơi này, ngày 2.9.1945, Bác Hồ đã đọc bản tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, là tiền thân của nước Việt Nam thống nhất ngày nay. Sự kiện trọng đại đó đã ghi dấu quảng trường Ba Đình trở thành một di tích lịch sử quan trọng, được thế giới biết đến.
Trong quá khứ, vị trí quảng trường Ba Đình ngày nay thuộc về phía tây thành cổ Hà Nội. Đầu thế kỷ 20, người Pháp đã có ý tưởng quy hoạch nơi đây thành một quảng trường - vườn hoa từ những bãi hoang và hồ ao được san lấp. Ban đầu, vườn hoa có tên là Rond Point Puginier, còn gọi là Quảng trường Tròn (rond point: điểm tròn) hay vườn hoa Puginier (Puginier là tên một vị cha cố). Khu vực quanh quảng trường được quy hoạch thiết kế cho nhiều công trình quan trọng của chính quyền, như Phủ Toàn quyền Đông Dương (1902 – nay là Phủ Chủ tịch), trường Albert Sarraut (1919 - nay là Cơ quan Trung ương Đảng), Sở Tài chính (1925 – nay là trụ sở Bộ Ngoại giao). Bên cạnh đó là một số công thự, biệt thự khác có quy mô nhỏ hơn.
Cái tên quảng trường Ba Đình được biết đến cùng sự kiện ngày 2.9.1945. Nhưng trước đó, tên vườn hoa Ba Đình được bác sỹ Trần Văn Lai - thị trưởng Hà Nội của chính phủ Trần Trọng Kim đặt thay cho tên cũ Rond Point Puginier. Chỉ trong một nhiệm kỳ ngắn ngủi từ 20.7 đến 19.8.1945 - thời điểm chính quyền về tay nhân dân, thị trưởng Trần Văn Lai đã có công đổi tên rất nhiều địa danh và đường phố Hà Nội từ tên Pháp sang tên các anh hùng, danh nhân nước Việt. Tên Ba Đình được đặt để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa chống Pháp của nghĩa quân Đinh Công Tráng ở vùng Ba Đình, huyện Nga Sơn, Thanh Hóa (năm 1886-1887). Đã có rất nhiều sự lựa chọn địa điểm cho cuộc mít tinh ngày 2.9.1945, nhưng cuối cùng vườn hoa Ba Đình được chọn, và trở thành quảng trường Ba Đình.
Sau đó, quảng trường Ba Đình có tên là quảng trường Độc Lập. Và trong thời gian Pháp tạm chiếm Hà Nội (1947-1954), Phủ Toàn quyền Pháp đổi tên là vườn hoa Hồng Bàng. Năm 1954, quân ta về tiếp quản thủ đô và nơi đây lại được trả lại tên quảng trường Ba Đình; cạnh đó Phủ Toàn quyền trở thành Phủ Chủ tịch.
Sau này có nhiều ý kiến đổi tên quảng trường Ba Đình thành quảng trường Độc Lập hay Quảng trường 2.9 để gắn liền với sự kiện hơn, song Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn giữ tên này vì nó đã đi vào lịch sử và có tính phổ cập.
Quảng trường Ba Đình trở thành trung tâm chính trị của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1954-1975) và sau đó là nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (từ 1976 đến nay). Nơi đây tập trung các công trình chính trị quan trọng như Phủ Chủ tịch, trụ sở Trung ương Đảng, Bộ Ngoại giao... Bố cục của quảng trường Ba Đình thực sự ổn định và hoàn chỉnh từ khi hoàn thành công trình Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh (1975). Đây cũng là công trình chủ thể, là điểm nhấn của không gian quảng trường. Sau này, một số công trình được xây dựng thêm nơi đây như Bảo tàng Hồ Chí Minh (hoàn thành năm 1990), Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ hy sinh vì tổ quốc (hoàn thành năm 1994). Công trình mới nhất là Nhà Quốc hội (hoàn thành năm 2014 trên nền Hội trường Ba Đình cũ). Quảng trường Ba Đình ghi dấu ấn của nhiều tầng quy hoạch - kiến trúc với những công trình có giá trị về lịch sử và nghệ thuật. Điều này càng có ý nghĩa hơn khi khu bảo tồn Hoàng thành Thăng Long trong khu vực quảng trường Ba Đình được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào năm 2010.
Quảng trường Ba Đình là một không gian lịch sử nhiều ý nghĩa, thiêng liêng của thủ đô Hà Nội và cả nước. Đây cũng là một trong những không gian đô thị đẹp và hoàn mỹ nhất, có nhiều giá trị quy hoạch - kiến trúc; cũng có thể coi là gương mặt quốc gia.

 


 
Khi cao ốc “đè” quảng trường
Và rồi, như trên đã nói, vào tháng 9 năm nay, người ta phát hiện ra một cao ốc lừng lững vượt lên bên quảng trường Ba Đình. Công trình “đè” vào không gian quảng trường và còn được mô tả như một “pháo đài nhòm xuống Lăng Bác”. Tất thảy đều bất ngờ và sững sờ...
Thực ra trước đó, đứng từ quảng trường Ba Đình nhìn về phía Lăng Bác, đã thấy một vài cao ốc xây nhô cao đằng sau lăng, nhưng dù sao cũng còn ở phía xa. Khi đó, đã có những lời cảnh báo của các chuyên gia quy hoạch, kiến trúc sư về không gian quảng trường Ba Đình có thể bị ảnh hưởng. Nhưng với công trình này, là một khoảng cách rất gần quảng trường, và cách Lăng Bác có 400m tính theo đường chim bay. Và thực tế là nó đã và đang phá vỡ quy hoạch cảnh quan quảng trường. Nhìn từ phía đông bắc quảng trường về Lăng, dễ nhận thấy công trình này như một con quái vật khổng lồ án ngữ phía sau, rất thô thiển về chiều cao và hình dáng. Đó là tòa nhà có địa chỉ tại số 8B phố Lê Trực, còn có tên là Discovery Complex II. Đây là một công trình thương mại, tổ hợp kinh doanh và nhà ở do Công ty cổ phần may Lê Trực (thuộc tập đoàn Đầu tư xây dựng phát triển thương mại Kinh Đô) làm chủ đầu tư.
Quá trình hình thành dự án và liên quan đến vị trí đất xây dựng là một khoảng thời gian dài cùng câu chuyện dài, không nhất thiết phải nói ở đây. Nhưng trong thời gian ấy, mảnh đất này đã từng được đề nghị để xây trường học cho địa bàn, song đã bị từ chối. Cũng thật dễ hiểu cho điều này, khi có “đất vàng”, người ta phải tận dụng tối đa với những phương thức kinh doanh để sinh lợi nhuận. Một cao ốc thương mại đã được cấp phép xây dựng. Và đó là khởi đầu câu chuyện hôm nay.
Khi dư luận và báo chí đặt vấn đề, ban đầu có vẻ như mọi việc liên quan đến dự án thứ rất chuẩn mực, đúng quy trình. Nhưng khi vấn đề nóng tới mức Thủ tướng phải chỉ đạo và yêu cầu Hà Nội báo cáo; đoàn thanh tra vào cuộc, mới thấy một loạt các sai phạm của chủ đầu tư trong quá trình thi công. Cụ thể, đó là việc xây dựng sai giấy phép như sau:
Từ tầng 8 (phía đường Trần Phú kéo dài) phải có khoảng lùi khối cao tầng 3,36m so với khối đế, song chủ đầu tư không thực hiện (hiện đã xây dựng thẳng đến mái); Phần giật cấp đầu hồi phía đông theo thiết kế từ độ cao 44m công trình giật cấp vào 15m và tại độ cao 50m, công trình giật cấp tiếp thêm 5,3m về phía tây nhưng chủ đầu tư không xây dựng giật cấp làm tăng diện tích sàn xây dựng. 
Theo giấy phép xây dựng, công trình cao đến đỉnh tum thang là 53m. Hiện chủ đầu tư đã xây dựng tự ý điều chỉnh tăng chiều cao các tầng, xây dựng thêm tầng 19; tổng chiều cao thực tế khoảng 69m (vượt khoảng 16m, tương đương với 5 tầng).
Chủ đầu tư đã tự ý tăng diện tích sàn xây dựng khoảng 36.000 m2 (GPXD là 29.874 m2) tăng khoảng 6.126 m2.
Hãy tạm quên đi những sai phép cụ thể này. Vấn đề giới chuyên môn đặt ra là, ngay từ ban đầu, sao lại cấp phép cho xây dựng cao ốc nhà ở - thương mại ngay cạnh quảng trường Ba Đình? Bởi nó ảnh hưởng tới 2 vấn đề rất rõ: Đó là thẩm mỹ, cảnh quan đô thị và vấn đề an ninh.
Lăng Bác là chủ thể của không gian quảng trường Ba Đình. Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, thì công trình này cũng phải được tôn trọng về mặt quy hoạch - kiến trúc. Cách đây 15 năm, khi lập dự án Trung tâm Hội nghị quốc gia và Hội trường Ba Đình mới bên quảng trường, Bộ Xây dựng đã đề xuất chiều cao của công trình không vượt quá chiều cao lăng Bác là 21,6m. Đó gần như được coi là chuẩn để quy hoạch xây dựng trong khu vực Ba Đình. Công trình Nhà Quốc hội mới xây dựng cũng được nghiên cứu tính toán kỹ dựa trên yếu tố ấy. Bất kỳ một kiến trúc nào ở quảng trường Ba Đình cũng cần được cân nhắc nếu không sẽ phá hỏng bố cục và không gian quảng trường, đặc biệt là những công trình có điểm nhìn tranh chấp với lăng Bác.
Ở yếu tố thứ hai, là an ninh. Công trình này, với một khoảng cách quá gần: cách Văn phòng Quốc hội 100m, cách Lăng Bác 400m, cách tòa nhà Quốc hội 600m... thì không thể coi như không có gì, đặc biệt đây là một công trình nhà ở và thương mại, chứ không phải cơ quan nhà nước. Những khoảng cách đó là quá gần đối với trung tâm chính trị, nơi có nhiều hoạt động quan trọng của nhà nước với những vị lãnh đạo cao cấp. Việc này không cần tới các tướng lĩnh hay chuyên gia quân sự, mà người bình thường cũng có thể nhận ra.
Trong báo cáo của UBND thành phố Hà Nội gửi Thủ tướng ngày 30.9.2015 về vụ việc này, có khẳng định: Công trình không nằm trong ranh giới quy hoạch của trung tâm chính trị Ba Đình, nên không bị giới hạn về chiều cao. Điều này đã đặt ra câu hỏi cho nhiều người. Bởi theo Điều chỉnh Quy hoạch chi tiết Trung tâm chính trị Ba Đình, Hà Nội - tỷ lệ 1/2000 đã được Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng phê duyệt (Quyết định số 2411/QĐ-TTg, ngày 10.12.2013 - Nguồn: Văn phòng Chính phủ), thì giới hạn phía nam quy hoạch là các đường Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Sơn Tây. Thực tế thì công trình số 8B Lê Trực nằm phía bắc đường Nguyễn Thái Học, vậy có nằm trong ranh giới quy hoạch hay không?
Và một điều nữa mà giới chuyên môn đặt ra câu hỏi: Nếu thực sự không nằm trong ranh giới quy hoạch khu trung tâm Ba Đình, thì không bị giới hạn chiều cao? Vấn đề này thực sự không ổn, như chính câu chuyện này đang kể, và sẽ còn nhiều nữa những công trình không nằm trong quy hoạch trung tâm chính trị Ba Đình (theo mặt bằng) những vẫn sẽ xâm phạm không gian quảng trường.
Câu chuyện cao ốc “đè” quảng trường Ba Đình vừa giống vừa không giống như vô số những vụ việc vi phạm xây dựng trong đô thị. Nó giống vì xây không đúng như giấy phép được cấp, nó không giống vì đã xâm phạm thô bạo vào không gian lịch sử và thiêng liêng, cảnh quan đô thị; gây những ảnh hưởng tiêu cực rất lớn trên nhiều phương diện rất khó xử lý, sửa chữa. Nếu đã có tiền lệ cho việc này, thì trong tương lai không gian quảng trường Ba Đình sẽ ra sao? 

 

Bài, ảnh & tư liệu Hà Thành

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 114

Các tin khác