Sôi nổi bàn luận về kiến trúc xanh và văn phòng kiến trúc sư

Lượt xem: 1140
28/6/2021 10:00 - Chuyên đề
Tác giả: Bài HY HƯNG ảnh NGỌC TRÂM - TRANG

LTS: Ngày thứ bảy 19.6, trong chương trình hoạt động đào tạo tích điểm phát triển nghề nghiệp liên tục của kiến trúc sư (CPD), Hội kiến trúc sư thành phố Hồ Chí Minh tổ chức liên tiếp 2 hội thảo trực tuyến. Buổi sáng là “Thiết kế công trình xanh và tổng hợp kiến trúc xanh” do KTS Trần Khánh Trung, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM trình bày. Buổi chiều là “Kiến trúc sư và Văn phòng thiết kế kiến trúc chuyên nghiệp” do KTS Nguyễn Văn Tất, Ủy viên Ban thường vụ Hội Kiến trúc sư Việt Nam và KTS Đàm Huỳnh Quốc Vũ, đồng sáng lập công ty kiến trúc O trình bày. Theo số liệu từ ban tổ chức, có 265 kiến trúc sư đăng ký tham gia trực tuyến. Ở cả hai buổi hội thảo, sau phần trình bày của diễn giả, các kiến trúc sư đã sôi nổi thảo luận nhiều vấn đề thiết thực dưới góc độ hành nghề của kiến trúc sư liên quan đến hai đề tài trên. KT&ĐS lược ghi tóm tắt một số nội dung từ hai buổi trên.

 
 
Quang cảnh buổi hội thảo trực tuyến ngày 19.6.2021 tại Văn phòng Hội Kiến trúc sư TP.HCM. Theo số liệu từ ban tổ chức, có 265 KTS đăng ký tham gia
 
Kiến trúc xanh: từ định nghĩa cốt lõi đến động cơ thực hiện
Phát biểu khai mạc, KTS Nguyễn Trường Lưu, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM nhấn mạnh đến tính thời sự của đề tài: “Hôm nay chúng ta phải tổ chức hội thảo trực tuyến do dịch Covid-19 thì tối qua, VTV đưa tin thế giới có hiện tượng nguy hiểm hơn dịch mà không thể phòng ngừa bằng vắc-xin. Đó là việc thế giới nóng lên, có nguy cơ mất nguồn nước ngọt trong thời gian tới. Vấn đề này liên quan trực tiếp đến kiến trúc xanh mà chúng ta sẽ nghe KTS Trần Khánh Trung trình bày”. 
Mở đầu tham luận, cho rằng cần thống nhất một cách hiểu, KTS Trần Khánh Trung đưa ra ba định nghĩa về kiến trúc xanh: theo từ điển Cambiridge, đó là các hoạt động thiết kế công trình theo cách bảo vệ môi trường tự nhiên; theo GS.TS Nirmal Kisnani, đại học NUS, Singapore: đó là các hoạt động thiết kế công trình theo cách ít gây hại đến môi trường; theo chuyên gia nghệ thuật kiến trúc Jackie Craven (Anbany): đó là các hoạt động thiết kế để công trình khi xây dựng ít gây hại đến môi trường và sức khỏe con người. 
Sau khi phân tích các điểm giống và khác nhau giữa ba định nghĩa trên, KTS Trần Khánh Trung đề xuất định nghĩa cốt lõi kiến trúc xanh là các hoạt động thiết kế công trình theo cách ít ảnh hưởng xấu đến sự tồn tại lâu dài của con người trên trái đất. 
Từ đó, KTS Trần Khánh Trung trình bày vấn đề các hệ thống đánh giá công trình xanh được xây dựng trên nguyên tắc nào, dựa vào đâu để hệ thống hóa các tiêu chuẩn xanh? 
Trong phần minh họa, KTS Trần Khánh Trung đã giới thiệu một số công trình xanh của Việt Nam và thế giới với những phân tích chuyên môn. Đồng thời, phần thông tin thực trạng kiến trúc xanh hiện nay của Việt Nam cũng gây sự chú ý đối với người tham gia hội thảo. 
Dựa trên các cơ sở lý luận đó, KTS đưa ra 10 bước cần thực hiện cho một kiến trúc sư trước khi bắt tay vào thiết kế kiến trúc xanh.  
 
“Phân loại rác cũng bằng không” và nỗi bức xúc làm sao để kiến trúc xanh ngày càng phổ biến?  
Vào phần thảo luận, các KTS thắc mắc và cùng diễn giả trao đổi nhiều vấn đề. 
Câu hỏi đầu tiên là hiện nay có bao nhiêu tiêu chuẩn về kiến trúc xanh và nên theo tiêu chuẩn nào? Hiện ở Việt Nam phổ biến nhất là hai hệ thống tiêu chuẩn LEED và Lotus. Mỗi hệ thống đều có lợi điểm riêng và chọn theo hệ thống nào còn tùy thuộc vào mục đích lấy chứng chỉ kiến trúc xanh. 
Các đại biểu tham gia hội thảo nêu nhiều động cơ thực hiện kiến trúc xanh như làm công trình xanh để bán hàng, làm nhà máy theo tiêu chuẩn kiến trúc xanh để xuất khẩu sản phẩm ra nước ngoài, làm công trình xanh để đánh bóng thương hiệu... Nếu nhìn từ góc nhìn của chủ đầu tư thì đó là vấn đề lợi nhuận. Mọi người nêu băn khoăn, vậy hiệu quả với xã hội sẽ như thế nào?
Theo KTS Trần Khánh Trung, quá trình nhận thức về môi trường phải trải qua nhiều giai đoạn. Bước đầu là chưa có nhận thức gì; giai đoạn thứ 2 là nghĩ đến cái lợi cho sản phẩm; giai đoạn 3 là quan tâm đến sức khỏe con người nhưng vẫn có mục đích vì sản phẩm; giai đoạn thứ 4 là thực hiện kiến trúc xanh chỉ với mục đích bảo vệ môi trường. KTS Trần Khánh Trung cho rằng hiện Việt Nam đang ở giai đoạn thứ 2.
Theo thống kê đưa ra trong tham luận, Việt Nam đã có 136 dự án xanh tại 15 tỉnh thành trong đó TP.HCM có 35 công trình. Xếp theo tiêu chuẩn thì LEED là 102 và Lotus là 34 dự án.
Một vấn đề cần quan tâm là chi phí bỏ ra khi làm kiến trúc xanh có cao không và đó là phí hay là đầu tư?
KTS Trần Khánh Trung dẫn chứng cụ thể công trình văn phòng làm việc của công ty TTT trên đường Điện Biên Phủ, khi thực hiện kiến trúc xanh đã tăng chi phí 8% vào giá thành. Tuy nhiên, phân tích sâu hơn thì sẽ thấy 4% cho việc tiết kiệm năng lượng sẽ thu hồi sau 4 năm; 3% chi để nâng cao chất lượng không khí trong nhà như dùng vecni, MDF không phát thải chất độc hại có thể tính vào chi phí bảo vệ sức khỏe thì chỉ còn 1% chi phí là đóng góp bảo vệ môi trường.
Với câu hỏi, các KTS có thể làm gì để phát triển kiến trúc xanh, KTS Trần Khánh Trung cho rằng đầu tiên mỗi KTS phải hiểu đúng và hiểu rõ về kiến trúc xanh để tư vấn cho chủ đầu tư. “Nếu ta thuyết phục được chủ đầu tư áp dụng kiến trúc xanh là ta đã thành công rồi. Phần còn lại phụ thuộc nhiều vào nhà nước và xã hội”, KTS Trần Khánh Trung nói. 
Công trình xanh yêu cầu người sử dụng phải nhận thức rõ nên việc nhận thức và hành xử cũng như hạ tầng xã hội ảnh hưởng nhiều đến kiến trúc xanh. “Công ty chúng tôi có 4 thùng khác nhau để phân loại rác theo đúng tiêu chuẩn của hệ thống LEED và Lotus. Nhưng khi đưa ra ngoài, người lấy rác chỉ chọn rác bán được thì họ lấy trước rồi lại trộn chung 4 thùng lại với nhau. Vậy thì cũng bằng không”, KTS Trần Khánh Trung nói. 
Ông cho biết thêm, các tiêu chuẩn thiết kế như công trình có chỗ để xe đạp, gần trạm giao thông công cộng như xe buýt... thực tế cũng vô nghĩa vì hầu như không có ai sử dụng; thiết kế thông gió tự nhiên ở thành phố cũng ít ý nghĩa vì ở thành phố ô nhiễm cao. 
Về chủ trương thúc đẩy phát triển kiến trúc xanh từ phía nhà nước cũng có những hạn chế. 
Các chính sách khuyến khích như cộng thêm hệ số sử dụng đất cho công trình xanh, cho vay lãi suất thấp với chủ đầu tư xây dựng công trình xanh... hiện đã có nhiều đề xuất nhưng chưa triển khai.
Các biện pháp kỹ thuật như đưa tiêu chí kiến trúc xanh vào thành quy chuẩn xây dựng để ban hành có tính bắt buộc hiện cũng chưa thực hiện được vì nhiều lý do. 
KTS Trần Khánh Trung dẫn chứng một ví dụ cụ thể: Đài Loan bắt buộc công trình dùng vốn ngân sách phải là công trình xanh. Bộ Xây dựng đã tham quan Đài Loan và đang muốn làm như vậy. Vấn đề là chọn theo tiêu chí kiến trúc xanh nào để làm tiêu chuẩn bắt buộc của nhà nước. 
Ở đây không thể chọn Lotus được vì đó là hệ thống do nước ngoài biên soạn. Nếu Việt Nam tự làm thì sẽ tốn rất nhiều thời gian và chưa biết khi nào mới xong. KTS Trần Khánh Trung phân tích, hệ thống Lotus có cả một hội đồng làm mà từ 2005 đến 2010 mới xong. Họ phải mời rất nhiều nhà tư vấn từ các lãnh vực khác. Trong quá trình thực hiện, có nhiều dữ liệu họ phải mượn tiêu chuẩn từ công trình của Mỹ. Nếu Việt Nam biên soạn riêng một hệ thống cho mình thì phải xây dựng cơ sở hạ tầng về dữ liệu của Việt Nam trước rồi mới làm tiêu chuẩn xanh của riêng Việt Nam thì mới chính xác.
 
 
 
 
Khát vọng có một văn phòng kiến trúc sư mang tên mình
Mở đầu, KTS Nguyễn Văn Tất nhấn mạnh phần trình bày của ông không phải là một giáo trình lý thuyết để giảng dạy khởi nghiệp hay làm nghề mà chỉ là một cách nêu các mối liên quan trong môi trường hành nghề dựa trên thực tiễn ông đã trải qua. KTS Nguyễn Văn Tất có 40 năm làm tư vấn thiết kế và 30 năm công ty tư vấn thiết kế kiến trúc; 25 năm làm công tác vận động Luật kiến trúc sư của Hội Kiến trúc sư Việt Nam và 15 năm là Ủy viên hội đồng hành nghề của ARCASIA (ACPP). 
Phần trình bày của ông tập trung nói tới đối tượng KTS hành nghề chuyên nghiệp với tư cách KTS chủ nhiệm (KTS chính, tư vấn và thiết kế kiến trúc). 
Đặc thù quan trọng của nghề kiến trúc là tư duy cá nhân, làm việc tập thể. KTS Nguyễn Văn Tất cho rằng một ý tưởng kiến trúc chỉ trọn vẹn khi nó chuyển hóa hoàn toàn vào công trình kiến trúc được xây dựng. Con đường đi đến đích của một tác phẩm kiến trúc là con đường của sinh nở. 
Khát vọng chung và đầu tiên của người làm nghề kiến trúc chuyên nghiệp có lẽ là có một văn phòng kiến trúc sư mang tên mình và hoạt động tốt đẹp. Điều này mới vừa được công nhận ở Việt Nam bằng Luật Kiến trúc ban hành ngày 1.7.2020. 
Sản phẩm nghề nghiệp của KTS được hình thành từ tư duy cá nhân (trách nhiệm thể nhân) nhưng chất lượng sản phẩm lại mang nặng yếu tố tập thể. Nói đến yếu tố chất lượng tập thể là phải nói đến hiệu quả tổ chức, điều hành sản xuất.
Bài tham luận của KTS Đàm Huỳnh Quốc Vũ về vận hành văn phòng thiết kế kiến trúc vừa và nhỏ là chia sẻ cá nhân về hành trình kiến trúc qua 20 năm trải nghiệm nghề nghiệp và tổ chức vận hành văn phòng kiến trúc O. Trong phần nhận định về tính chuyên nghiệp, anh trình bày các nội dung về tính chuyên sâu, về tổ chức hệ thống và qui trình vận hành.  
  
Chọn lựa mô hình, quy mô và chuyện giải phóng sức sáng tạo
Nói về đặc điểm nghề nghiệp, ông bà ta có câu “ông đồ già, con hát trẻ”. Trả lời chung về quá trình trải qua của một kiến trúc sư từ khi tốt nghiệp đại học đến lúc có chứng chỉ hành nghề, KTS Nguyễn Văn Tất nói rằng nghề kiến trúc chắc chắn là một nghề thuộc dạng “ông đồ già” nghĩa là nghề đòi hỏi phải có trải nghiệm. “Tài  năng là một lẽ nhưng nghề kiến trúc đòi hỏi phải có trải nghiệm, trải nghiệm thật”, ông nói. Ông dẫn chứng, có những bạn trẻ điểm thi rất cao, về công ty chưa được một năm, chưa làm được gì đã xin đi với lý do “ở đây không được sáng tác” trong khi những việc cần phải học thì lại bỏ qua, ví dụ như quản lý một nhỏm nhỏ ra sao, khai triển ý chủ trì ra sao để nó khớp nhiều mặt về kinh tế, vật liệu về sự hợp lý với concept chung. KTS Đàm Huỳnh Quốc Vũ cũng chia sẻ, kinh nghiệm thiết kế tích lũy theo thời gian chứ không thể một sớm một chiều là có được. 
Một trong những thắc mắc nhiều người quan tâm là nên chọn quy mô và cách thức hoạt động của văn phòng kiến trúc sư. KTS Trần Khánh Trung nêu cụ thể, giữa dạng văn phòng chỉ có 1 KTS đứng tên chủ trì thiết kế và văn phòng có nhiều KTS cùng đứng tên thì nên chọn dạng nào? Nếu chọn mô hình 1 người thì các KTS hợp tác bao giờ mới có công trình chủ trì để đi thi sát hạch chứng chỉ hành nghề? KTS nếu quản lý được thì có thể chọn văn phòng quy mô lớn, làm nhiều nhóm vì càng có nhiểu sản phẩm thì càng đóng góp nhiều cho xã hội. KTS Vũ Việt Anh bổ sung, làm sao để văn phòng kiến trúc sư đảm bảo quyền lợi hài hòa cho KTS có đóng góp vào công trình? 
Trao đổi xung quanh các vấn đề này, KTS Nguyễn Văn Tất cho rằng dấu ấn cá nhân trong làm nghề kiến trúc là rất rõ ràng. Một văn phòng mang tên KTS Nguyễn Văn A nhưng có nhiều kiến trúc sư chủ trì thì ký tên B, C, D mà không có tên ông A thì khách hàng không đồng ý. Đây là chuyện phải xử lý rạch ròi vai vế của từng người, công sức của anh em đóng góp phải được thể hiện rõ ràng minh bạch, đã là chủ trì thì phải chịu trách nhiệm. 
KTS Phạm Phú Cường trao đổi ý kiến, hiện nay hành nghề kiến trúc đang làm với mô hình tư vấn của công ty tư vấn kiến trúc. Trong Luật Kiến trúc lần đầu xuất hiện khái niệm văn phòng kiến trúc sư. Vậy đâu là sự khác biệt về cách vận hành, đặc biệt là về mặt luật pháp giữa văn phòng kiến trúc sư và công ty tư vấn kiến trúc. Đâu là lợi thế văn phòng kiến trúc sư mang lại so với công ty tư vấn kiến trúc? 
Theo KTS Nguyễn Văn Tất, kiến trúc sư làm concept cho công trình là quá trình sáng tạo cá nhân. Nhưng trước đó kiến trúc sư phải ký hợp đồng. Hợp đồng phải là công ty có con dấu. Chỉ vì muốn sáng tác mà kiến trúc sư phải lập công ty và có một loạt việc quản lý hành chính. Việc lập văn phòng kiến trúc sư để hành nghề sẽ giải phóng kiến trúc sư khỏi những công việc lâu nay. 
Vì vậy mà thực tế ở các nước, có đến 70-80% văn phòng kiến trúc sư là văn phòng nhỏ, công ty chỉ chiếm 3-5% là công ty lớn và không quá 7% là các công ty vừa. 
KTS Nguyễn Văn Tất dẫn chứng văn phòng của KTS Kikutake, Nhật Bản chỉ có 12 người nhưng làm rất nhiều công trình lớn cả ở trong và ngoài nước Nhật. Bà vợ của KTS Kikutake cho biết họ còn có 120 KTS đã từng là 1 trong 12 người làm trong văn phòng của ông. Những kiến trúc sư này đã đủ sức ra làm văn phòng riêng nhưng khi Kikutake kêu gọi cần hợp tác khai triển một công trình dự án thì người ta rất vui lòng tham gia. 
KTS Trần Minh Tiến có quá trình hành nghề 10 năm phát biểu hoàn toàn đồng ý với các diễn giả. Anh nêu thêm thực tế là hiện có một số công ty cũng có chức năng thiết kế khi làm thị trường không lấy phí thiết kế. Việc này ảnh hưởng sâu rộng tới người làm nghề nghiêm túc. Nên có cách gì để xử lý? 
KTS Nguyễn Văn Tất cho biết khi miễn phí thiết kế thì chính bản thân KTS đã làm giảm giá nghề của mình. Giải pháp ở một số nước là đoàn kiến trúc sư ban hành quy định nội dung hợp đồng chuẩn về tư vấn kiến trúc. Theo đó trong 5 giai đoạn thiết kế gồm concept, thiết kế cơ sở thiết kế kỹ thuật, thiết kế thi công đều có quy định sản phẩm cụ thể và bảng thiết kế phí tối thiểu. Kiến trúc sư có giấy phép thiết kế phải ký theo hợp đồng chuẩn với thiết kế phí tối thiểu. Như vậy sẽ không có chuyện thiết kế miễn phí.
 Kết thúc hội thảo, KTS Nguyễn Trường Lưu cho biết, những ý kiến từ tham luận và thảo luận về hoạt động của văn phòng kiến trúc sư sẽ được ghi nhận để góp ý kiến với cơ quan quản lý.
 
 
 
Từ trên xuống: KTS Nguyễn Trường Lưu, KTS Trần Khánh Trung, KTS Đàm Huỳnh Quốc Vũ (trái) và KTS Nguyễn Văn Tất trong buổi hội thảo
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 182

Các tin khác