Sài Gòn ngoảnh lại từ dòng sông

26/4/2019 0:00 - Chuyên đề

Tác giả: Kiến trúc & Đời sống - Nguyễn Vĩnh Nguyên

Nhìn trên bản đồ, sông Sài Gòn như một thân cây lớn quằn mình trong bão táp nhưng đầy vững chãi khi bộ rễ của nó - các tuyến kênh ngoằn ngoèo chằng chịt - bắt vào lòng phố rất chặt. Cho thấy, sinh phận dòng sông gắn với sinh phận phát triển của đô thị Sài Gòn - TP.HCM và giá trị phát triển của đô thị Sài Gòn - TP.HCM gắn với giá trị của một dòng sông, không thể tách rời.

Tôi có nhiều lần xuôi ngược sông Sài Gòn bằng thủy lộ. Và vô số lần đi đò dọc những tuyến kênh Nhiêu Lộc, Thị Nghè, Tàu Hủ… vào những ngày màu nước còn trong xanh. Theo cái cách của một kẻ hậu sinh muốn nhìn thành phố từ mặt nước, chứ không từ những con đường, đại lộ rộn ràng chật chội. Và tôi đã gặp bóng người xưa, phố xưa.
Tôi gặp lại sử gia Trịnh Hoài Đức trong sách Gia Định thành thông chí đã đặt điểm nhìn khảo sát tài nguyên vùng từ sông. Ông mô tả: “Sông Tân Bình, ở đất phủ Tân Bình, trước thành Gia Định, tục gọi là sông Bến Nghé, rộng 142 tầm, sâu 10 tầm, nước cạn cũng tới 13 thước, rộng lớn trong sâu. Tàu buôn của nước nhà cùng của các nước, thuyền biển thuyền sông, ghe thuyền nối nhau, buồm chèo chen chúc, là một nơi đại đô hội. Ở trước thành, bên đò ngoặt về phía Tây, qua sông Bình Đồng (tục danh là sông Đồng Cháy), tới sông Băng Bọt, ngược lên phủ Tầm Phong Tích, đến nguồn cùng của thác lớn Bưng Đàm là 462 dặm. Ở trước thành, bến đò quanh về phía Bắc xuống phía Đông thì đến cửa ngã ba sông Nhà Bè, làm sông Phước Bình, phóng ra biển Cần Giờ là 142 dặm rưỡi. Hai bên có nhiều chi lưu, phía Tây Nam của sông thì về địa giới trấn Phiên An, phía Đông Bắc của sông thì về địa giới trấn Biên Hòa.
Cửa biển Cần giờ, cửa rộng chừng 5 dặm, nước triều lên thì sâu 12 tầm, nước triều xuống sâu 9 tầm; cách trấn lỵ về phía Đông 142 dặm rưỡi, có thủ ngự đạo Cần Giờ, điếm chợ trù mật, dân theo nghề chài cá. Trong cảng nước sâu rộng bằng phẳng, ngày thường có thuyền buôn ra vào, là một cửa biển đông đúc nhất của thành Gia Định, không đâu ví bằng.”
Dòng sông Sài Gòn đổ về Cần Giờ như cái gạch nối định phận Sài Gòn – TP.HCM là thành phố cảng. Và dù là cảng, nhưng dòng sông tạo ra một khoảng lùi để thành phố giữ nét duyên dáng, khiêm cung, sự tự tại cần thiết. Từ bên trong, những tuyến kênh một thời nối các con đường giao thương mà huyết mạch, là dòng Bến Nghé - Tàu Hủ nối hai trung tâm kinh tế sầm uất tạo nên vùng lõi kinh tế, văn hóa Sài Gòn hôm qua: trục Bến Thành - Chợ Lớn.
Sông hiện hữu trong tư duy không chỉ của thị dân bản địa, mà còn trong lòng lữ khách phương xa. Đến nỗi, nhà động vật, nhân chủng học Enrico Hillyer Giglioli (1845-1909) người Ý đã đến Sài Gòn trên con tàu chiến Magenta trên hành trình vòng quanh thế giới kéo dài bốn năm,1865 đến 1868. Quen thuộc với những đô thị nhiều kênh rạch “kinh điển” ở Venice, Enrico Hillyer Giglioli vẫn không khỏi cảm giác ngỡ ngàng thú vị khi con tàu Magenta đi vào sông Sài Gòn. Ông ghi lại: “Để vào được Sài Gòn, cách khoảng 100 dặm về phía đất liền, chúng tôi phải đợi thủy triều lên cao ở những vùng lân cận. Tân Bình Giang (sông Sài Gòn hay Bến Nghé nay, ngày xưa chảy qua phủ Tân Bình nên có tên Tân Bình giang) chia làm hai nhánh chính: nhánh thứ nhất là Phước Bình Giang (sông Lòng Tàu, một phân lưu của sông Đồng Nai) nằm ở phía Đông chảy qua Cangiù (tức, Cần Giờ), nhánh thứ hai là Loirap (Soài Rạp, phân lưu hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai), nhánh này rộng và sâu hơn nhưng không dễ tiếp cận. Vì vậy chúng tôi quyết định tiến sâu vào nhánh sông đầu tiên. Những bụi cây thấp và rậm rạp phủ kín hai bên bờ sông. Chúng tôi, những người vốn quen lênh đênh trên đại dương bao la, thấy cảm giác thật kỳ lạ khi con tàu to lớn của mình lướt trong lòng một vùng đồng bằng. Đôi chỗ lòng sông thu hẹp lại khiến con tàu của chúng tôi tưởng như bị mắc kẹt giữa hai bên bờ. Dòng sông Phước Bình rất quanh co. Khi băng qua đồng bằng, chúng tôi thấy những chiếc tàu khác cũng đang tiến đến Sài Gòn. Những con tàu này ở phía trước chúng tôi, nhưng dường như họ lái tàu trên một con sông song song kế bên. Thỉnh thoảng có những hàng cây cao hơn, che bóng một ngôi làng nhỏ, phá vỡ sự đơn điệu của cảnh vật nơi đây (…)
Trước khi cập bến Sài Gòn, người ta đã có thể nhìn thấy cột buồm của những con tàu neo đậu phía trước thành phố. Cuối cùng thì chúng tôi đã đặt chân đến pháo đài phía Nam của đất nước. Và ngày sau đó, bên trái chúng tôi là hình ảnh những nhà máy đầu tiên của thành phố thuộc liên bang Đông Dương (…)
Phía bên phải con sông, một thành phố kiểu cách châu Âu đang được mở rộng. Dọc bờ sông không có nhiều nhà, và chúng thường khá nhỏ: có thể thấy đây là thành phố đang trong giai đoạn hình thành”.

Thay vì chỉ nhìn thấy dòng sông như một nguồn tài nguyên để khai thác đem lại nguồn lợi kinh tế, cần nhận thấy ở

đó là nơi phản chiếu tâm hồn, lịch sử, bản sắc văn hóa đô thị để trân quý, bảo tồn

Những dòng ghi chép trên được Enrico Hillyer Giglioli ghi tong bản báo cáo gửi về Ý, xuất bản năm 1875.
Ngoài giá trị kinh tế, giao thông, dòng sông Sài Gòn còn mang trong mình một sự nối kết hiện tại với quá khứ và mở ngỏ tương lai. Đó là dòng sông của trầm tích, giàu có di chỉ. Giới khảo cổ tìm thấy gốm đen Phù Nam, tượng từ thời Lục Chân Lạp cho đến những cổ vật thời tiền đô thị Sài Gòn trên dòng Bến Nghé. Giới điền dã văn hóa tìm thấy dòng sông chuyên chở và kết nối, tỏa sáng những dòng gốm Nam bộ, giới nghiên cứu lưu thông kinh tế đô thị nhìn thấy dòng sông là nơi kết nối vựa lúa miền Tây với đô thị Sài Gòn, Sài Gòn với thế giới để từ rất sớm thành phố này mang vóc dáng của một đô thị quốc tế. Rừng ngập mặn cùng những vựa hoa quả lương thực trù mật và vỗ về gìn giữ vùng rừng sinh thái hạ nguồn đem lại sản vật và không gian sinh thái lý tưởng. Đâu đâu ở ven bờ, dòng sông cũng để lại lời chúc lành cho thành phố và làm mát lòng lữ khách sau những dặm dài lênh đênh.
Năm 2008, tôi từ Bến Nghé xuôi Cần Giờ trên một con thuyền buồm du lịch. Đôi cánh buồm nâu căng gió như đưa hồn tôi lạc về một quá khứ xa xăm của những cuộc khẩn hoang hơn ba thế kỷ trước, khi những chiến thuyền quan quân nhà Nguyễn vung mác phát lau sậy để tìm chốn dựng thành lập cảng thị. Rồi một lần nọ khoảng năm 2012, trên chiếc ca-nô nhà tour Saigon River Express, tôi cùng nhóm khách phương Tây đi ngược lên Củ Chi khảo sát văn hóa, lại được tiếp cận một dòng sông mạnh mẽ hào phóng và bao dung.
Tôi nhớ chị Elisabeth Ngondara Olivry (Paris), một khách đồng hành, nhìn thành phố dâng lên ven sông, đã nói rằng: “Dòng sông là di sản tốt lành của Sài Gòn. Bạn có thấy không, cả thành phố đang hướng ra sông. Nhưng đừng quên khi ta nhìn sâu vào di sản thì mới biết cách phát triển vững bền!”
Như vậy, có thể cảm nhận của tôi đầu bài viết căn cứ trên bản đồ vật chất đã sai. Trên bản đồ tinh thần và tâm thức lịch sử, không phải dòng sông bắt rễ vào thành phố, mà thành phố đang bắt rễ vận mệnh của mình vào dòng sông. Vì thế cần tư duy lại, thay vì chỉ nhìn thấy dòng sông như một nguồn tài nguyên để khai thác đem lại nguồn lợi kinh tế, cần nhận thấy ở đó là nơi phản chiếu tâm hồn, lịch sử, bản sắc văn hóa đô thị để trân quý, bảo tồn.
TP.HCM, trước khi kiến tạo nên cái gọi là “kỳ tích sông Sài Gòn”, theo cách nói của TS Nguyễn Minh Hòa trong một cuốn sách mà ông mới xuất bản gần đây, không cách nào khác, cần phải định vị lại về một tâm thức phát triển bền vững, hãy đặt sự phát triển của thành phố từ giá trị tài nguyên và nhân văn của dòng sông.
Những công trình lấn sông với tham vọng áp đặt, khống chế dòng sông đều sẽ phải trả những cái giá rất đắt, không sớm thì muộn.

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 132

Sài Gòn ngoảnh lại từ dòng sông

Bài liên quan

Các tin khác