1.
Xin thưa trước, cây quạt ở đây không dính líu gì tới… fan hâm mộ. Chẳng qua Sài Gòn nóng quá mấy hôm nay làm bạn thèm từ trong vô thức có một cái quạt trên tay để phe phẩy. Mà cũng không phải, bạn ngồi máy lạnh làm việc chứ có phải chịu nóng rát gì đâu, cái bạn thèm, hình như không hẳn là một làn gió mát, cái phe phẩy bạn thèm đúng hơn là những giây phút thảnh thơi.
Đã có một thời gian dài, bạn nghĩ rằng hễ cầm quạt thì thảnh thơi. Đêm trăng sáng ngoài giường tre sau hè, nội bạn vừa kể chuyện đời xưa vừa quạt muỗi cho chị em bạn. Chui vô mùng, mẹ bạn vừa quạt vừa kể chuyện gì đấy với ba, tiếng nói tiếng quạt rì rầm rồi chìm dần vào giấc ngủ... Ngày hè nóng mấy thì lúc cầm quạt cũng là lúc nghỉ tay, ông bạn vừa ăn một cái kẹo đậu phộng, uống ngụm nước trà ngồi kế bên giơ lưng cho bà quạt mát. Nếu quạt giúp mẹ nấu cơm thì chút nữa thôi, nhà đã có cơm ngon canh nóng. Ký ức bạn, quạt không xuất hiện lúc ai đó đang hì hục làm việc, quạt càng không có mặt khi người ta ẩu đả, xô xát. Đã cầm quạt lên rồi, ít nhiều sẽ dịu xuống, một cơn nóng của trời, của lòng bất an, cho cả người thân đang kề cạnh.
Nhưng giờ thì bạn hiểu, vì thế giới của bạn chỉ có vậy. Nguyên tuổi thơ dặm dài của bạn quanh quẩn với ông bà cha mẹ, với toàn vẹn thương yêu của gia đình đã hình thành trong bạn tròn vành vạnh chiếc quạt biểu tượng của tình yêu. Và mỗi ngày mỗi lớn, chiếc quạt xa dần xa dần trường ý nghĩa đã hình thành từ ký ức. Hôm xem phim Chị Dậu, bạn thấy cái Tý phải ngồi quạt cho Nghị Quế, tự nhiên bạn khóc vì thương Tý quá. Đó cũng là lần đầu tiên, bạn thấy cái quạt không khác gì một mũi dao, nhẹ nhàng mà đày đọa. Có những người, suốt đời mang mỗi sứ mệnh là quạt cho một ông hoàng bà chúa nào đó. Đứng cách xa vài mét, hai tay gồng lên với cái quạt to như cái mâm. Có ai thương cho họ mỏi và khi lìa đời, họ có thích được chôn theo bên mình vật gắn bó nhứt ở trần gian là cái quạt hay sẽ có một lời nguyền nào đó, đại khái như băm nát, như xé nhỏ, như đốt thành tro cái công cụ lao động vô tri kia!
2.
Trước khi viết bài bạn có một câu hỏi rất ngốc là người Việt dùng quạt từ khi nào và có người đã rất thông minh trả lời cho bạn là người Việt dùng quạt từ khi họ thấy... nực! Với một chiếc lá sen, người yêu người đã biết quạt cho nhau, huống gì người Việt khéo tay tháo vát. Quạt nan, quạt mo, quạt lá buông, lá dừa, lá cọ… có bất cứ thứ gì trong tay người Việt đều biết biến nó thành cái quạt. Mấy chị mua phế liệu trưa nắng ngồi dưới bóng cây, lấy chiếc nón lá đội đầu làm quạt. Học sinh trong lớp nóng quá thì lấy sách vở làm quạt, thậm chí không có gì thì dùng chính bàn tay khoát vào không khí. Dùng quạt là một bản năng, bạn chắc thế, không ai dạy ai dùng quạt bao giờ. Cũng như tình yêu, không cần dạy dỗ, trái tim tự khi sinh ra đã có rất nhiều tình yêu ở đó. Quan trọng là trời có… nực hay không mà thôi!
Nói chuyện quạt, người Việt nào chắc cũng biết bạn Bờm! Bản thân câu chuyện của Bờm và chiếc quạt mo đã là một cây quạt, mang luồng gió mát cho suốt hành trình lao khổ truyền đời của người nông dân Việt Nam. Thấy Bờm khờ cũng vui, cũng tự hào cho tính hồn nhiên, thực tế đáng yêu của Bờm, nghĩ Bờm khôn vì biết thương thảo cho một hợp đồng sòng phẳng cũng khiến người dân lao động khoái chí. Nghĩ đến quạt của bạn Bờm là thấy mát, thấy sảng khoái!
3.
Giờ đây, chiếc quạt tay vật chất đã mỗi ngày mỗi vắng. Không mấy nếp nhà còn có một cái quạt để dùng. Nơi đâu điện năng liếm tới thì nơi đó quạt tay không còn đất sống. Chuyện một anh nhà quê chưa từng biết quạt máy là gì, lần đầu tiên thấy nó hoạt động đảo qua đảo lại, anh này chạy tới chạy lui theo nó làm người ta bật cười. Cười xong quên liền, anh nhà quê rồi cũng sẽ bình tĩnh lại, sẽ biết cách để nó phục vụ mình tốt nhất. Khỏi phải bàn cãi những tiện ích mà công nghệ mang đến. Mỗi ngày mỗi ngày, biết bao nhà khoa học vò đầu bứt tay cốt sao tạo ra những thiết bị phục vụ con người theo cách thức dễ dàng nhứt, thoải mái nhứt. Biết sử dụng quạt máy hay máy lạnh là chuyện dễ dàng, tránh được sự
lệ thuộc vào chúng mới là khó khăn.
Ở xứ nhiệt đới này, khi kinh tế phát triển, người giàu càng trở nên giàu thì những đứa trẻ toàn sống với máy lạnh cũng không là hiếm hoi. Nhà chúng có máy lạnh. Học trường quốc tế cũng có máy lạnh, xe đưa đón có máy lạnh. Nóng bức đối với chúng là nhất thời khi chuyển đổi vị trí. Từ xe vô nhà, từ lớp học ra xe. Càng hưởng thụ sự dễ chịu mang đến từ máy lạnh bao nhiêu, đứa bé càng trở nên tội nghiệp vì lối sống tẻ nhạt nghèo nàn bấy nhiêu. Thậm chí, bạn đã từng chứng kiến chị mình, năn nỉ, dọa nạt thằng con 8 tuổi để nó chịu rời xe mà vô nhà ngoại chơi. Lý do nó không chịu rời xe đơn giản là nhà ngoại nóng. Cuối cùng chị thua, phải chở con về Sài Gòn sớm trong ánh mắt ngỡ ngàng của cha mẹ mình. Ông bà cay mắt cũng phải, chính sự giàu sang mà không biết cách giáo dục con cái yêu một đời sống tự nhiên của con gái mình đã làm cho thằng nhỏ không khác gì anh nhà quê kia, chạy vòng vòng theo quạt máy đảo chiều. Nhưng anh nhà quê là nhân vật truyện cười, còn cháu bạn, lệ thuộc máy lạnh một cách đáng thương hơn là bằng xương bằng thịt. Không thể trách cái máy lạnh đã làm cho đời sống lành mạnh, tự nhiên của một đứa trẻ trở nên khiếm khuyết, bạn chỉ nghĩ giá như, chị mình đừng giàu quá và nuông chiều con quá mức như thế. Để mỗi khi về ngoại chơi, đám cháu của bạn còn biết vui mừng hớn hở khi ngồi xem ông lấy từ dưới chiếu lên một cái mo cau, vẽ lên đó dáng hình cái quạt rồi ngồi cắt cho chúng mang về Sài Gòn.
Sài Gòn mấy hôm nay nóng. Dân công sở có việc ra đường thì tranh thủ giải quyết xong việc rồi về lại văn phòng trốn nóng. Đám trẻ tìm chỗ chơi thì rủ nhau đi xem phim, đi cà phê, đi trung tâm thương mại để trốn nóng. Nhà giàu bật máy lạnh để trốn nóng cũng hiển nhiên. Việc bật cái quạt, bật một chiếc máy điều hòa, ảnh hưởng môi trường làm trái đất nóng dần lên là chuyện của ngàn năm, nếu nhanh hơn, cũng hàng trăm năm nữa. Ai có số hưởng thì cứ hưởng, ai mưu sinh trên đường đời nóng rẫy vẫn cứ phải tiếp tục chứ đâu thể nào dừng lại. Nhưng mà, không thể phủ nhận, việc vắng mặt một chiếc quạt mo trong nhà bạn sẽ chính là nguyên nhân cho những biến đổi khí hậu khắc nghiệt sắp tới. Không ai khác, chính con cháu của bạn sẽ phải là thế hệ oằn lưng gánh chịu những tác động xấu của môi trường chỉ vì hôm nay bạn thích bấm nút máy lạnh hơn là phe phẩy một cái quạt trong tay!
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 95