Gian thờ trong nhà Huế
Khi đưa khách đi thăm nhà, ông Nghiêm Xuân Tuệ luôn khởi đầu bằng tấm bảng sơn son thếp vàng, nơi đó cố tiến sĩ khảo cổ học Trịnh Cao Tưởng đã viết những dòng trang trọng giới thiệu về nguồn gốc ngôi nhà. Được mua về từ làng Thổ Hà, ngôi nhà được xác định là có khởi điểm hình thành năm Ất Hợi, niên hiệu Chính Hoà thứ 6, đời Lê Hy Tông (1695). Đây nguyên là ngôi nhà của gia tộc họ Trịnh tại xóm 1, thôn Thổ Hà, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Địa danh Bắc Giang với nhiều người hẳn không xa xôi gì, quê hương của những dòng rượu Vân sủi tăm trong vắt, quê hương của những lăng mộ các quan lại, đại thần thời Hậu Lê, cũng là nơi có dòng sông Cầu chảy ngang qua làng gốm tuyệt đẹp mang tên Thổ Hà. Cũng khá lạ khi giữa quần thể ngôi làng gốm thuần một màu đỏ rực của hàng nghìn bức tường xây không trát vữa vẫn còn lại ngôi nhà có kiến trúc gỗ tuyệt đẹp, còn gần như nguyên vẹn những bức chạm bong lộng trên đầu rui mè, các mảng gỗ còn nguyên nét soi, lượn, chạm. Nguyên thuỷ, ngôi nhà gỗ 5 gian 2 chái có lối kiến trúc cổ điển, toàn bộ khung nhà dựng trên 6 kèo theo kiểu “kẻ suốt - tứ hàng chân”, vì nóc theo kiểu “chồng rường - giá chiêng”. Đây là một kiến trúc thường thấy của người Việt, ít chịu ảnh hưởng của văn hoá ngoại lai. Cũng đúng thôi, bởi địa danh Bắc Giang, Bắc Ninh từ lâu đã được xác định là một vùng văn hoá cổ của người Việt, nơi gìn giữ các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể truyền thống còn mãi với bao biến động của lịch sử.
Để có thể đứng vững qua hàng thế kỷ, người xưa ngoài việc chọn gỗ lim tốt làm nguyên liệu chủ đạo đã chọn kiểu cách dựng nhà kinh điển, đó là dựng cột kiểu “đầu cán cân - chân quân cờ” liên kết trong bộ khung “thượng thu - hạ thách”. Trên cột lim còn mờ dấu ván sàn, chứng tỏ xưa kia đây là ngôi nhà lót sàn và có bốn mái, sau thời gian, hệ thống ván sàn đã được bóc tách để thay thế bằng gạch lát thông thường. Độc đáo nhất trong kết cấu chính là ngôi nhà cổ thuần tuý chỉ sử dụng gỗ lim kết nối bằng hệ thống mộng rất lắt léo và tinh xảo, không dùng bất kỳ một cây đinh hay sợi dây lạt nào. Nhờ hệ thống mộng này mà cách đây hơn năm năm, khi chuyển nhà từ Thổ Hà về, tốp thợ lành nghề đã đánh số từng cây cột, từng vị trí mộng để có thể tháo và lắp, đồng thời cũng dễ dàng hơn trong việc thay thế các chi tiết gỗ đã hư hỏng. Ngoài giá trị về kết cấu, ngôi nhà còn chứa đựng những giá trị rất lớn về mỹ thuật thể hiện qua các mảng chạm khắc tiêu biểu thời Hậu Lê, đó là mảng mây lửa chạm trên đầu kèo, dáng mập mạp, vút thẳng như những lưỡi mác được thực hiện theo lối chạm bong kênh rất cầu kỳ. Đây là đặc trưng của mỹ thuật dân gian thế kỷ 17, một giai đoạn lịch sử phức tạp nhiều biến động nhưng cũng mang nhiều yếu tố thẩm mỹ nhất trong đời sống văn hoá thời cận đại.
Hệ thống cột gỗ và các góc bên trong nhà cổ
Các góc bên trong nhà gỗ cổ
Khi dựng lại ngôi nhà trên đất mới, chủ nhân đã thực hiện theo tiêu chí của khoa học hiện đại, đó là giữ nguyên những chi tiết cổ nhưng đặt vào đời sống hiện đại. Các bức tường được xây mới, những bậc thềm được lát đá mới, tổng thể nhà được làm sạch và gắn lưới chống côn trùng tại các cửa sổ. Hai chái nhà cũng được sửa chữa theo công năng bếp và phòng ngủ có gắn máy lạnh, điều này đảm bảo cho cuộc sống tiện nghi của gia chủ cùng khách mỗi lúc cần lưu trú mà vẫn có thể thưởng ngoạn trọn vẹn tinh thần xưa cũ.
Trong nội thất, ngoài các bộ trường kỷ, sập được sắp đặt theo đúng tinh thần xưa, đáng kể nhất là không gian thờ tự, tại đó bộ tam đồng cũng đã có tuổi 200 năm được đặt nghiêm cẩn. Theo phong tục xưa, dãy ghế phía trước bàn thờ chỉ dùng cho những ngày lễ tết, cũng như cánh cửa từ bàn thờ nhìn thẳng ra chỉ mở trong dịp thờ cúng quan trọng hoặc đón tiếp khách quý. Được sắp đặt với các vật dụng đã in dấu thời gian, toàn bộ không gian nhà như một bảo tàng thu nhỏ, nơi giới thiệu không chỉ về hiện vật xưa mà còn bảo tồn giá trị tinh thần cũ, nề nếp gia phong của thời vàng son quá khứ. Gian nhà Huế cổ đặt kề cận cũng mang tính chất đó với bộ đồ thờ cổ kính luôn nghi ngút khói hương, đôi lúc vẳng tiếng chuông đưa lòng người tới cảnh giới gần thoát tục. Hàng cây bao bọc ngoài vườn che chắn cho khoảnh sân có hàng tường thấp, những hòn giả sơn rải rác các góc vườn và trước cổng góp phần tạo nên cảm xúc thanh u. Xa hơn một chút là mặt nước hồ nhỏ soi dấu thuỷ đình, công trình mới dựng theo hình hài cũ cũng là nơi ưa thích của chủ nhân mỗi khi trò chuyện cùng bạn hữu. Được chăm chút tới từng chi tiết nhỏ, không gian cổ xưa hoà quyện với các công trình mới, tiếp tục sống với tinh thần tự tại, an nhiên đúng như tấm đại tự vàng son kiêu hãnh gắn trước hiên nhà.
Sập ngồi hút thuốc. Mái hiên với chữ đại tự “Tự tại” treo chính giữa
Cổng dựng trước sân nhà. Nhìn ra cửa là gian nhà Huế dựng vuông góc kề bên
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 40 (tháng 9.2009)