Kiến trúc thân thiện - Sự cân bằng cho con người

5/5/2020 - Chuyên đề
Tác giả: KTS Tạ Mỹ Dương

Vào trước những năm đầu thập kỷ bảy mươi, ở Hà Nội có một nơi công quyền, nguyên là tòa thị chính cũ từ thời Pháp thuộc. Sau ngày tiếp quản, lúc đầu gọi là Ủy ban hành chính thành phố, sau chuyển thành Ủy ban nhân dân đến tận bây giờ. Về kiến trúc, đấy là hình ảnh mẫu mực của lối kiến trúc xóa nhòa khỏng cách giữa người dân và công quyền. Về cảnh quan, là sự hòa nhập hoàn hảo của công trình vào không gian Hồ Gươm.

 
Toaø nhaø Uyû ban haønh chính Thaønh phoá Haø Noäi cuõ. AÛnh tö lieäu
 
Moät toaø nhaø thaân thieän
Vôùi maët baèng hình chöõ U môû ra hoà Göôm, ba caïnh laø khoái nhaø hai taàng, oâm laáy moät khoaûng saân trong laø vöôøn caûnh. Kieán truùc mang phong caùch thuoäc ñòa.
Nhöõng ñöôøng gôø chæ nheï, nhöõng voøm cöûa soå chôùp goã ôû haønh lang mang ñaëc tính nhieät ñôùi. Saûnh ôû maët ñöùng loái vaøo nhö moät haønh lang coù maùi che, chính giöõa laø haøng coät troøn “thöôïng thu haï thaùch” keâ leân beä ñaù, chia thaønh naêm gian vôùi naêm loái vaøo nhoû. Phía treân moãi coät ñöôïc trang trí bôûi hai caùi “con sôn” nhö hai caùnh tay ñôõ laáy maùi. Nhöõng caùnh coång thaáp ñan kieåu oâ löôùi chæ coù tính öôùc leä (khaùc haún caùnh coång ñöôøng beä thöôøng thaáy choã coâng quyeàn). Hai beân coång chính laø böùc töôøng gaïch thoâng gioù. Taát caû ñöôïc queùt voâi maøu vaøng nhaït.
Ngöôøi qua ñöôøng khoâng coù caûm giaùc nhìn thaáy moät “toaø thò chính”, maø chæ nhìn thaáy moät caùi coång môû, vôùi loái vaøo beân trong, coù maûnh saân laø vöôøn caây. Maët ñöùng chính giöõa toaø nhaø thoaùng, bôûi caùi haønh lang coù haøng lan can con tieän treân taàng hai, vôùi moät tyû leä ñeïp. Taát caû cho thaáy moät kieán truùc coâng quyeàn ñaày côûi môû, gaàn guõi. Thoaùng moät chuùt AÙ Ñoâng maø khoâng khieân cöôõng.
Naèm trong caûnh quan chung cuûa hoà Göôm, khieâm nhöôøng, laõng maïn, toaø nhaø laø moät ví duï saùng laùng veà tính thaân thieän trong kieán truùc. Nhöõng gì cuûa kieán truùc taïo ra söï thaân thieän.
Laáy thí duï veà moät ngoâi nhaø khoâng coøn nöõa ñeå ñaët caâu hoûi taïi sao coù nôi chæ laø caên nhaø ôû nhöng laïi ngaïo ngheã ñaày tính coâng quyeàn? Nhöõng kieán truùc kieåu aáy luoân taïo ra moät khoaûng caùch, vaø söï traán aùp taâm lyù?
Tröôùc tieân, laø kích thöôùc vaø tyû leä Moät khoâng gian maø kích thöôùc cuûa noù gaàn guõi vôùi kích thöôùc con ngöôøi luoân taïo ra söï thaân thieän. ÔÛ nhöõng ñoâ thò lôùn, nhieàu coâng trình vó ñaïi, coù tính hoaønh traùng, noù cho ta söï ngöôõng moä. ÔÛ nhöõng thaønh phoá nhoû, vôùi nhöõng caên nhaø xinh xaén, noù cho ta söï gaàn guõi, traøn ñaày caûm xuùc. Nhöõng con phoá cuõ thöïc ra chaû phaûi choã naøo cuõng coù tính hoaøi nieäm, nhöng caùi caáu truùc cuûa noù laïi mang ñeán xuùc caûm veà khoâng gian.
Ta thaáy aám aùp trong loøng tröôùc moät ngoõ heïp ôû phoá coå Hoäi An, hay Haø Noäi, khoâng chaéc vì caùi coå kính cuûa noù, maø vì nhöõng ngoâi nhaø nhoû beù, xieâu veïo kia vöøa laøm muûi loøng ta trong caùi giôùi haïn nhoû beù cuûa mình, laïi vöøa khôi gôïi trong ta moät trí töôûng töôïng coù veû hoäi hoaï, nhö khi ta ñang nhìn ngaém moät böùc tranh.
Moät tyû leä phuø hôïp giöõa kích thöôùc coâng trình vaø caûnh quan khoâng phaûi chæ laø chuyeän maét nhìn, noù mang tính öùng xöû, laø töû teá hay thoâ baïo, noù taùc ñoäng ñeán taâm lyù ñôøi soáng vaø tình caûm con ngöôøi. Moät söï haøi hoaø khieán ngöôøi ta yeân oån, ngöôïc laïi, nhö moät cuù ñaäp maïnh vaøo thò giaùc, noù ñeø naëng leân taâm lyù, gaây caûm giaùc baát an. Tröôùc khoái nhaø löøng löõng, con ngöôøi luoân thaáy nhoû nhoi. Neáu ñem ken chaët ôû moät nôi nhö beân hoà Göôm toaøn nhöõng khoái cao oác, cho duø coù ñöôïc che khuaát moät phaàn bôûi haøng caây luøm xuøm maët nöôùc, thì noù vaãn phaù tan tröôùc heát laø veû yeân laëng coá höõu cuûa khu vöïc. Sau laø phaù vôõ söï caân baèng caáu truùc vaø caûnh quan ñoâ thò.
 
 
 
Nhöõng böùc töôøng raát deã trôû thaønh moät maët phaúng voâ caûm, chæ moät chuùt maøu xanh thoâi, ñaõ ra hình aûnh khaùc
 
Thaät laø ruøng rôïn khi ñi vaøo nhöõng khu ñoâ thò chæ toaøn thaáy giao thoâng vaø nhöõng toaø nhaø. Taát nhieân ôû nhöõng trung taâm taøi chính Hong Kong, hay New York thì cuõng chaû sao. Bôûi vì ngöôøi ta cuõng caàn coù moät caùi ñaàu laïnh ñeå ñoái maët vôùi ñoàng tieàn. Nhöng caùi vieäc taäp trung moät daõy nhaø coâng quyeàn vaøo moät truïc haønh chính vôùi toaøn nhöõng hoäp nhaø vöøa thoâ vöøa xaáu nhö ôû moät soá tænh hay huyeän lî vöøa qua thì thaät laø tai hoaï. Ta khoâng theå hy voïng gì nhöõng vieân thö laïi ngoài laøm vieäc trong caùi khoâng gian nhö theá laïi coù chuùt gì caûm xuùc ñeå giaûi quyeát coâng vieäc.
Phaûi chaêng ñaáy cuõng laø chuùt caên nguyeân cuûa vieäc ñeû ra caùi neàn haønh chính maø ngöôøi ta hay goïi laø “voâ caûm”?
ÔÛ nhöõng ñoâ thò nhoû, thò traán xa xoâi, con ngöôøi quan heä vôùi nhau thaáy khaùc. Hoï gaàn nhau hôn, deã bieát nhau hôn. Nhöõng tình caûm gaàn guõi, phong tuïc taäp quaùn cuõng deã ñöôïc baûo toàn.
ÔÛ nhöõng khu daân cö coù caáu truùc vöøa vaø nhoû, taïo nhöõng cuïm nhaø coù tính quaàn cö, deã duy trì ñöôïc quan heä loái xoùm. Nhöõng quaùn bia, bar röôïu, caø pheâ væa heø, maûnh saân chôi cho treû con, hay coâng vieân nho nhoû chính laø nôi quaây tuï cuûa khu vöïc. Töø quy moâ, caáu truùc quy hoaïch nhö theá, quy moâ vaø tyû leä cuûa moãi ngoâi nhaø cuõng seõ haøi hoaø, con ngöôøi soáng laønh laën, deã gaàn. Ta hay gaëp ôû chaâu AÂu, nhöõng quaùn röôïu trong laøng, hay nhöõng khu daân cö nhoû, vaøo buoåi chieàu caùc gaõ ñaøn oâng ngoài kheà khaø. Ñaøn baø thì troø chuyeän qua caùi daûi daây phôi aùo.
Ngöôøi noâng daân xöa quen ôû theo choøm xoùm, tình caûm gaàn guõi. Ngöôøi noâng daân nay coù moät soá “phuù oâng hoaù” xaây nhaø thaønh thò, soáng laïnh nhaït, vaø hôïm ñi. Soá ñoâng coøn laïi vaãn ngheøo, hoaëc vöøa ñuû. Vaäy laøm nhaø cho hoï theá naøo cho vöøa tieàn, soáng vaø sinh hoaït ñöôïc. Vaø cuõng neân giöõ gìn cho hoï caùi con ngöôøi, ñöøng ñeå luùc giaøu, laïi trôû thaønh phuù oâng.
Nhöõng khoâng gian giao tieáp Chuùng mang tôùi cho kieán truùc caùi khoâng khí thaân thieän cuûa nhöõng moái quan heä. Vieäc thieáu raát nhieàu nhöõng khoâng gian giao tieáp cuõng laøm cho ñôøi soáng chuùng ta ngaøy moät khoâ caèn. ÔÛ thôøi buoái internet ñöa caû theá giôùi ñeán taän giöôøng nguû, moãi ngöôøi trong gia ñình coù moät theá giôùi rieâng trong phoøng, nhöõng cô hoäi seû chia ít haún, thì phoøng sinh hoaït chung trong moãi caên hoä laø moät choã cöùu vaõn. ÔÛ choã coâng coäng, khoâng gian giao tieáp caøng hieám, ñöôøng khoâng coù ñeå ñi, laáy ñaâu cô hoäi cho nhöõng cuoäc gaëp gôõ coù tính coäng ñoàng.
Khoâng coù choã ngoài cho nhöõng con ngöôøi ra ngoaøi khoâng phaûi chæ vì coâng vieäc, nhöõng ngöôøi thích ngoài treân coû, baêng gheá, hay uoáng caø pheâ ôû haønh lang ñi boä, ngaém phoá phöôøng.
 
Nhaø daân gian ôû Cao Baèng, nhöõng böùc töôøng ñaù ñang haùt khuùc ca cuûa mình
 
 
 Chæ laø moät caùnh coång nhaø trong laøng Phuø Laõng, buïi caây moïc nhö voâ tình, nhöõng taám baùnh ña phôi tröôùc ngoõ, söï “saép ñaët” cuûa ñôøi soáng coù khi nuoâi döôõng caûm xuùc thaåm myõ nhieàu hôn söï saép ñaët ngheä thuaät trong gallery. Con ngoõ mang laïi moät caûm xuùc veà khoâng gian nhôø chaát lieäu, daáu veát thôøi gian vaø moät kích thöôùc “eo heïp”. Noù deã daãn daét tình caûm con ngöôøi ñeán söï gaàn guõi, aám aùp
 
Chaát lieäu vaø maøu saéc
Coù theå bò coi nhö laø lôùp voû ngoaøi cuûa coâng trình, nhöng chuùng taïo ra boä maët vaø phong caùch. Boä maët aáy coù taùc duïng gaây caûm giaùc, gaàn guõi hay xa caùch, laïnh luøng hay thaân thieän. Kính vaø kim loaïi cho veû hieän ñaïi, nhöõng maët ñaù granit mang ñeán söï sang troïng hoaønh traùng, nhöng gaây caûm xuùc nhieàu hôn laïi thöôøng laø goã, gaïch goám, hay ñaù vôùi maøu saéc töï nhieân. Nhöng hieän nay, xu theá kính vaø kim loaïi ñang xuaát hieän caû vaøo nhieàu khu nhaø ôû.
 
Kieán truùc bieát nöông nheï vaø nhôø caäy thieân nhieân
Kieán truùc thaân thieän laø bieát nöông nheï vaø nhôø caäy thieân nhieân chöù khoâng laên xaû vaøo roài baït “vaït ñi”, duø chæ laø moät goùc cuûa thieân nhieân, ñaáy chính laø moät kieåu kieán truùc thaân thieän. Resort, saân golf vôùi nhöõng thaûm coû xanh möôn möôùt mang khuoân maët töø bi cuûa nhöõng nhaø yeâu quyù thieân nhieân vaø baûo veä moâi tröôøng. Nhöng nhìn kyõ, nhöõng bôø bieån bò che khuaát vaø chieám höõu nhö ôû Muõi Neù, haøng raøo saân golf ñoài Cuø, Ñaø Laït, nhöõng khu röøng töï nhieân, nhöõng quaû ñoài ôû nhieàu nôi bò vaït ñi nham nhôû, vaø nhöõng loaïi chaát hoaù hoïc duøng ñeå duy trì veû ñeïp cho baõi coû ôû saân golf, chuùng coøn moät khuoân maët khaùc nöõa.
Töôûng nhö thaät vôù vaån nhöng nhöõng chi tieát “töôûng laø vaët vaõnh” nhö chuøm hoa giaáy, buïi caây xanh, daøn daây leo töôøng, böùc töôøng reâu cuõ, maø ta thaáy voâ tình ñaâu ñoù ôû moät caên nhaø cuõ, vaãn gaây moät hieäu öùng caûm xuùc ñaëc bieät.
 
Caûnh quan vaø trang thieát bò ñoâ thò
Moâi tröôøng soáng ngoaøi yeáu toá töï nhieân, coøn laø moâi tröôøng do con ngöôøi taïo laäp. Ngoaøi con phoá, nhöõng toaø nhaø, trang thieát bò nhö baûng hieäu, ñeøn ñöôøng, quaûng caùo… laø nhöõng thaønh phaàn cuøng kieán truùc taïo thaønh caûnh quan ñoâ thò. Söï haøi hoaø hay chaùt chuùa cuûa nhöõng thieát bò ñoâ thò vaø kieán truùc cuõng laø nhöõng taùc ñoäng khaùc nhau cho moâi tröôøng soáng.
Kieán truùc thaân thieän taïo ra söï caân baèng veà nhieàu maët, veà sinh hoïc, taâm lyù, tình caûm, vaø sinh thaùi. Noù chính laø caùi neàn cho phaùt trieån beàn vöõng. Vaø taát nhieân, noù coù giaù cuûa noù.
 
 
 
Moät soá maãu thieát keá cho nhaø ôû noâng thoân Baéc boä cuûa coá KTS Taï Myõ Duaät. Nhöõng ngoâi nhaø giaûn dò, chi phí vöøa phaûi, coù nhöõng tieän nghi toái thieåu cuûa ñôøi soáng vaên minh hoâm nay, nhöng vaãn laø caùi chaát laõng maïn, söï gaàn guõi vaø aám cuùng cuûa ngoâi nhaø noâng thoân truyeàn thoáng
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 21-22

Các tin khác