Kiến trúc sư người Bangladesh Marina Tabassum
Đôi nét về sự nghiệp và triết lý trong thiết kế của Marina Tabassum
Marina Tabassum tốt nghiệp ngành kiến trúc tại Đại học Kỹ thuật và Công nghệ Bangladesh. Năm 2005, Tabassum thành lập văn phòng thiết kế Marina Tabassum Architects. Kể từ đó, danh tiếng của bà từng bước vươn ra thế giới, thông qua các công trình gắn liền với văn hóa địa phương nhưng tạo được tiếng vang trên khắp toàn cầu.
Sinh ra và lớn lên tại Bangladesh - một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Vì thế với Tabassum, kiến trúc không đơn thuần chỉ là nghệ thuật và xây dựng, kiến trúc còn là phương tiện cải thiện đời sống cộng đồng, bảo tồn văn hóa và là công cụ thiết thực để ứng phó trước những biến chuyển của tự nhiên.
Thay vì chạy đua bằng những thiết kế mang tính biểu tượng, Tabassum tập trung vào vật liệu bản địa, nghiên cứu những giải pháp kiến trúc có khả năng thích ứng với khí hậu khắc nghiệt. Mỗi công trình đều phục vụ được nhu cầu thực tế, là một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng, góp phần tạo nên những giá trị lâu dài, bền vững.
Hai lần chiến thắng Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan, được tạp chí Time vinh danh Top 100 người có ảnh hưởng nhất năm 2024, Tabassum đã và đang truyền cảm hứng sáng tạo mạnh mẽ cho những kiến trúc sư đương đại tìm kiếm sự hòa hợp giữa đời sống và kiến trúc.
Những khoảng hở được bố trí khéo léo cho phép ánh sáng trên cao trượt nhẹ lên các dãy tường
Phần sân xung quanh nhà thờ là nơi cho trẻ em vui chơi và sinh hoạt
Bait Ur Rouf được xây dựng trên phần đất do bà ngoại Tabassum hiến tặng, nằm trong khu dân cư đông đúc ở thủ đô Dhaka
Hai công trình tiêu biểu trong sự nghiệp của Marina Tabassum
1. Nhà thờ Hồi giáo Bait Ur Rouf - công trình đoạt giải thưởng kiến trúc Aga Khan 2016
“Một công trình đặc biệt được đặt xây bởi một người phụ nữ, sau cái chết của một người phụ nữ khác, và được thiết kế bởi một người phụ nữ thứ ba” - Marina Tabassum chia sẻ về tính ý nghĩa cá nhân của công trình.
Có thể nói, việc khởi công xây dựng nhà thờ Hồi giáo Bait Ur Rouf là hành trình chữa lành cho những mất mát của cả Tabassum và bà ngoại. Mẹ và dì của Tabassum đột ngột qua đời trong một vụ tai nạn, bà ngoại Tabassum đã hiến tặng một phần đất của mình với tâm nguyện xây dựng một thánh đường tâm linh, cũng là nơi bà có thể tưởng nhớ hai người con quá cố của mình. Lễ động thổ diễn ra vào tháng 9 năm 2006, bốn tháng sau bà ngoại cũng qua đời, nhưng Tabassum vẫn quyết tâm gây quỹ và xây dựng nhà thờ để thực hiện trọn vẹn lời hứa của mình.
Khi bắt tay vào thiết kế, Tabassum loại bỏ những yếu tố mang tính biểu tượng như mái vòm, mihrab(1) hay minaret(2). Bà tập trung duy nhất vào trải nghiệm không gian và cảm xúc người dùng trong một công trình đề cao yếu tố tâm linh.
Nhà thờ Bait Ur Rouf được xây dựng bằng gạch nung tại địa phương, điểm nổi bật của công trình là cách dẫn dắt ánh sáng một cách tự nhiên. Tám cột lớn bao quanh sảnh khiến không gian được mở rộng hơn. Nhiều khoảng hở bố trí khéo léo, cho phép ánh sáng trên cao có thể nhẹ nhàng trượt dọc trên các bức tường.
Ánh sáng cũng là phương thức để đánh dấu hướng Qibla, giúp các tín đồ biết chính xác cần quay mặt về hướng nào khi hành lễ. Tabassum cho rằng, ánh sáng là chất liệu tạo nên tính chiêm nghiệm và bầu khí thiêng liêng của không gian. Trong nhiều dự án của mình, sự tĩnh tại là điều bà luôn tìm kiếm để “gắn” vào các công trình giữa nhịp sống ồn ào ở Bangladesh.
Không gian cầu nguyện yên tĩnh và linh thiêng bên trong nhà thờ
Marina Tabassum bên công trình Serpentine Pavilion năm 2025 với tên gọi A Capsule in Time do MTA thiết kế
2. Khudi Bari - Dự án nhà ở module dành cho cư dân di dời vì biến đổi khí hậu
Nếu Bait Ur Rouf mang đến tinh thần văn hóa, thì Khudi Bari cho thấy rõ nhất tính nhân văn và trách nhiệm xã hội. Dự án được phát triển nhằm giải quyết một trong những thách thức cấp bách tại Bangladesh: Làn sóng di cư hằng năm do ảnh hưởng của thiên tai và biến đổi khí hậu.
Khudi Bari có nghĩa là “ngôi nhà nhỏ” trong tiếng Bengal. Đây là hệ thống nhà ở dạng module - có khả năng tháo lắp linh hoạt, dễ dàng di chuyển và tái dựng trong thời gian ngắn.
Ý tưởng của Tabassum là tạo ra một cấu trúc có thể di chuyển ngay lập tức khi có cảnh báo nước dâng. Đây phải là những thiết kế có trọng lượng nhẹ nhưng vẫn đủ sức chịu được mưa to, lũ lớn.
Khudi Bari cấu thành từ hệ khung tre khai thác tại địa phương, liên kết với nhau thông qua các khớp nối kim loại, tách cao khỏi mặt đất bằng hệ cột đơn giản, không cần móng bê tông kiên cố. Khi lũ đến hoặc khí hậu thay đổi, ngôi nhà có thể tháo dỡ, vận chuyển đến nơi an toàn và tái dựng lại dễ dàng, hoàn toàn không phát sinh thêm chi phí xây dựng mới.
Cấu trúc ngôi nhà có trọng lượng nhẹ, diện tích chiếm đất chỉ vỏn vẹn 9m2 với chiều cao khoảng 3,5m. Chỉ cần hai người cũng có thể lắp dựng hoàn chỉnh từ những dụng cụ cầm tay đơn giản, thời gian hoàn thiện chỉ mất nửa ngày. Mỗi căn Khudi Bari có chi phí khoảng 300 USD, phù hợp với khả năng tài chính tại các vùng nông thôn ở Bangladesh.
Từ nhà thờ Hồi giáo Bait Ur Rouf đến Khudi Bari dành cho cộng đồng di cư, Marina Tabassum đã chứng minh giá trị lâu bền của một công trình nằm ở khả năng thấu hiểu nhu cầu thực tế và đồng hành cùng con người trong đời sống hằng ngày.
Có lẽ, nguồn cảm hứng lớn nhất mà bà để lại không nằm ở những thiết kế bắt mắt, mà là ở niềm tin kiến trúc hoàn toàn có thể phục vụ con người một cách tử tế, bền vững và thiết thực hơn.
Vật liệu chính của Khadi Bari là thân tre dễ tìm gặp ở địa phương, dễ dàng tháo lắp và di chuyển khi có báo động
Không chiếm quá nhiều diện tích đất, nhưng Khadi Bari vẫn có đủ không gian đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày
Người dân dễ dàng tự tay kiến tạo nên một Khadi Bari theo ý thích của riêng mình. Khadi Bari cũng là thiết kế giúp Tabassum đoạt giải thưởng Aga Khan lần thứ 2 trong sự nghiệp
Dự án có tên gọi Khudi Bari do Marina Tabassum thiết kế nhằm giải quyết vấn đề di cư do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
Khudi Bari - một kiểu thiết kế linh động đáp ứng nhu cầu di cư cấp bách tại các vùng ven ở Bangladesh
(1) Mihrab: Là một hốc hình bán nguyệt trong những bức tường của nhà thờ Hồi giáo chỉ Qibla (hướng Kaaaba) ở Mecca, hướng linh thiêng của người Hồi khi cầu nguyện
(2) Minaret: Một kiến trúc tháp cao, thon nhọn, thường có một hoặc nhiều ban công, là một phần của nhà thờ Hồi giáo
THEO KT&ĐS SỐ 241