Xin chào KTS Lê Hồng Phong, trong nhiều công trình của anh, người ta có thể nhận ra các phong cách quốc tế như Modern Rustic, Modern Farmhouse hay Japandi, Wabi-Sabi. Nhưng dường như trong đó vẫn luôn chứa đựng cảm giác gần gũi, liệu có điều gì đó thuộc về đời sống và ký ức Việt?
Tôi luôn đặt trong những công trình của mình ba yếu tố. Tính đương đại để phù hợp với đời sống và nhận thức thẩm mỹ luôn tiến tới của con người. Tính bản địa để công trình gắn bó với bối cảnh bao gồm địa điểm, điều kiện khí hậu, lịch sử, văn hoá, nếp sống và cách con người tương tác với không gian xung quanh. Và tính bền vững để công trình có khả năng “trưởng thành” theo năm tháng.
Sự quen thuộc mà bạn đã nói, nó đến từ tính bản địa. Đó không phải là việc sao chép những hình ảnh quen thuộc của quá khứ, mà là cách hiểu sâu hơn về cách người Việt sống, cách họ sử dụng không gian, và từ đó chuyển hóa những giá trị ấy vào trong ngôn ngữ kiến trúc đương đại. Không gian khi đó vừa mang tinh thần của thời đại, vừa giữ được những dấu ấn rất riêng của nơi chốn và con người.
“Trong thế giới phẳng, tôi tin rằng việc dung hòa giữa thẩm mỹ quốc tế và những giá trị bản địa là con đường giúp mỗi kiến trúc sư cũng như mỗi công trình tìm thấy bản sắc riêng của mình”
Phòng thờ bên cạnh phòng khách tại dự án “nhà chị Phượng” ở Thái Bình
Nếu nhìn rộng hơn một chút, kiến trúc Việt Nam luôn có quá trình tiếp nhận và chuyển hóa các ảnh hưởng bên ngoài. Theo anh, người Việt đã bắt đầu tiếp cận các phong cách kiến trúc du nhập từ khi nào và như thế nào?
Trước hết, cần nói rằng người Việt đã từng làm chủ kiến trúc của mình rất rõ rệt qua các loại hình kiến trúc bản địa. Đó là kiến trúc nhà ở dân gian như nhà ba gian, nhà năm gian, nhà rường, nhà vườn; hay với các kiến trúc đình, chùa, đền, miếu... Ở những loại hình này, chúng ta đã hình thành được một hệ ngôn ngữ rất riêng: Cách tổ chức không gian theo nếp sống gia đình, mái hiên sâu để chống nắng mưa, kết cấu gỗ, sân - vườn - ngõ, cùng khả năng thích ứng rất tốt với khí hậu nhiệt đới.
Chúng ta bắt đầu tiếp cận một cách trực diện hơn với các phong cách kiến trúc du nhập bên ngoài từ thời cận đại, đặc biệt là giai đoạn Pháp thuộc. Sau đó là chủ nghĩa hiện đại trong thế kỷ 20 với tư duy công năng, kết cấu bê tông cốt thép, mặt bằng rộng mở. Và gần đây là các khái niệm mới như Minimalism, Contemporary, Scandinavian, Japandi,... nhờ quá trình toàn cầu hoá.
Nhưng điều thú vị là ngay trong quá trình tiếp nhận đó, các phong cách du nhập đã được người Việt điều chỉnh để phù hợp khí hậu, văn hoá truyền thống và bối cảnh địa phương. Từ đó dần hình thành nên phong cách mới mang tính lai ghép như kiến trúc Đông Dương hoặc loại hình kiến trúc mới như nhà phố đô thị. Một dạng chuyển hóa rất đặc trưng giữa tinh thần phương Tây và điều kiện sống bản địa.
Nói ngắn gọn, kiến trúc Việt Nam từ trước đến nay luôn phát triển theo hai mạch song song: Một mặt tiếp nhận cái mới từ bên ngoài, mặt khác liên tục điều chỉnh để phù hợp với đời sống, khí hậu và văn hóa của mình. Và có lẽ chính quá trình tiếp nhận rồi chuyển hóa ấy mới là bản sắc rất đặc biệt của kiến trúc Việt Nam.
Không gian phòng khách kết nối với các gian nhà qua sân trong, trần sử dụng rui mè truyền thống đã được giản lược
Vậy trong quá trình thiết kế, anh thường làm gì để những phong cách đó có thể hòa vào đời sống bản địa?
Với tôi, điều quan trọng không phải là tái tạo lại một phong cách cho thật “giống”, mà là hiểu được vì sao phong cách đó được hình thành, những vấn đề mà nó đã giải quyết trong bối cảnh ban đầu là gì, và từ đó chọn lọc những yếu tố phù hợp để chuyển hóa vào công trình của mình.
Song song với đó, kiến trúc sư cũng cần “cảm” thật kỹ bối cảnh của chính công trình mình đang thiết kế: Từ khí hậu, địa điểm, điều kiện đô thị, cho đến cách gia chủ sẽ sinh hoạt trong không gian đó. Khi hiểu phong cách và hiểu bối cảnh được đặt song song với nhau, việc lựa chọn cách tiếp cận thiết kế sẽ trở nên tự nhiên và hợp lý hơn.
Các không gian luôn được liên kết để tạo cơ hội cho sự gặp gỡ giữa các thành viên
Quay trở lại với ký ức, anh từng nói kiến trúc và thời đại cần song hành nhưng cội rễ thì không thể mất đi, vậy những căn tính của người Việt trong dòng chảy du nhập được diễn giải thế nào trong không gian mà anh kiến tạo?
Người Việt vốn đề cao tính cộng đồng, coi trọng văn hoá làng xã và tinh thần hòa hợp trong đời sống. Trong cấu trúc xã hội truyền thống, ngôi nhà không chỉ là nơi ở của một gia đình nhỏ, mà còn là nơi diễn ra nhiều hoạt động gắn kết giữa các thế hệ và giữa gia đình với cộng đồng xung quanh.
Để những giá trị truyền thống của đời sống người Việt vẫn có thể được duy trì trong không gian sống mang tính du nhập, chúng tôi luôn tìm cách đan cài và nhấn mạnh những yếu tố thuộc về căn tính văn hoá của người Việt trong thiết kế.
Một ví dụ rất rõ là không gian thờ tự trong văn hoá Việt Nam. Khi thiết kế nhà ở hiện đại, dù là nhà phố, biệt thự hay căn hộ, chúng tôi luôn cố gắng giữ lại tinh thần của không gian này. Điều đó không nhất thiết phải là sự tái hiện nguyên bản của hình thức nhà truyền thống, nhưng cần đảm bảo được hai yếu tố: Vị trí trang trọng trong tổng thể không gian sống và sự tĩnh tại cần thiết để giữ được tính linh thiêng của nơi thờ tự.
Bên cạnh không gian thờ tự, tinh thần cộng đồng của người Việt cũng thường được thể hiện qua cách tổ chức không gian sinh hoạt chung trong nhà. Chúng tôi cố gắng tạo ra những khu vực phòng khách, bếp và bàn ăn được kết nối linh hoạt với nhau, để các thành viên trong gia đình có thể dễ dàng gặp gỡ và tương tác.
“Trước khi tiếp cận mạnh với kiến trúc phương Tây, người Việt đã có một nền tảng kiến trúc bản địa khá rõ, không chỉ về hình thức mà còn về tư duy sống”
Hàng hiên và sân giữa trong dự án nhà ở tại Hải Dương
Theo anh, trong tương lai, kiến trúc nhà ở Việt Nam sẽ tiếp tục thay đổi như thế nào khi các phong cách quốc tế ngày càng phổ biến? Anh có lời khuyên nào cho các gia chủ chuẩn bị xây dựng tổ ấm của mình hay không?
Người Việt không đơn thuần tiếp nhận các phong cách quốc tế một cách nguyên bản, mà luôn chuyển hóa chúng để phù hợp với bối cảnh sống của mình. Vì vậy, trong tương lai, tôi cho rằng các công trình nhà ở sẽ mang tính cá nhân hóa rõ rệt hơn. Nơi phong cách chỉ đóng vai trò là một ngôn ngữ thẩm mỹ, còn cốt lõi của thiết kế vẫn là cách con người sống trong đó.
Vì vậy, lời khuyên của tôi dành cho các gia chủ chuẩn bị xây dựng tổ ấm của mình là: Trước khi nghĩ đến phong cách hay hình ảnh của ngôi nhà, hãy bắt đầu từ việc hiểu rõ chính mình và gia đình mình muốn sống như thế nào trong không gian đó. Giá trị lâu bền của một ngôi nhà không nằm ở việc nó bắt kịp xu hướng nào của thế giới, mà ở việc sau nhiều năm, khi mọi thứ xung quanh có thể thay đổi, không gian đó vẫn khiến gia chủ cảm thấy đây thực sự là nơi mình thuộc về.
Phong cách có thể vay mượn, nhưng cách sống thì không.
(*) Nội dung thuộc Series “Chất liệu truyền thống trong không gian hiện đại”
THEO KT&ĐS SỐ 239