Sắc lệnh cho phép kiến tạo xa lộ Sài Gòn - Biên Hoà ngày 9.8.1957 (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II)
Trên đây là 2 điều đầu tiên trích từ sắc lệnh 278-KT/TKĐT ngày 9.8.1957 chính thức thực hiện dự án xây dựng công trình giao thông có quy mô lớn bậc nhất Đông Nam Á tại thời điểm 1957 mà chúng tôi vừa tìm được từ các nguồn tài liệu trong Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM và sưu tầm cá nhân.
Con đường xa lộ Saigon - Biên Hoà dài 32 cây số (km) thi công từ 23.7.1957 đến 27.4.1961, thiết kế từ tháng 1.1957 bởi hãng Capitol Engineering Corporation và sáu tháng sau các kỹ sư của nhà thầu thi công (constructor) hãng Johnson, Drake and Piper of Vietnam bắt đầu thực hiện.
Bản đồ xa lộ Sài Gòn - Biên Hoà thập niên 1960 (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II)
Tuyến đường bắt đầu từ giao lộ Nguyễn Bỉnh Khiêm - Phan Thanh Giản (nay là Điện Biên Phủ) và chấm dứt tại Hố Nai trên quốc lộ 1. Chiều dài của xa lộ là 32km. Trên dọc xa lộ có 8 chiếc cầu với tổng chiều dài 1.700 mét trong đó có hai cầu lớn là cầu Sài Gòn và cầu Đồng Nai, sáu cầu nhỏ hơn, mỗi cầu rộng 16,5m, chịu được tải trọng 33 tấn.
Cây cầu bắc qua sông Sài Gòn là một công trình mỹ thuật gồm 32 nhịp, dài 936 mét có 3 nhịp sắt ở giữa sông và 29 nhịp bằng bê tông tiền áp. Các trụ cầu được xây cất trên cừ bằng bê tông bọc thép, nhiều cừ phải đóng xuống khỏi đáy sông 60 mét.
Cầu dài thứ hai là cầu Đồng Nai cũng là một kỳ công về kỹ thuật vì trải qua nhiều khó khăn. Cầu dài 453 mét có 6 nhịp sắt ở giữa và 2 nhịp bằng bê tông tiền áp ở phía Biên Hoà. Các trụ cầu được xây trên cừ bằng bê tông bọc ống thép đường kính 7 tấc.
Thống kê số liệu thi công xa lộ Saigon - Biên Hoà trích từ poster ngày khánh thành xa lộ (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II)
Theo thông tin từ bài viết của V.T.X ngày 11.02.1961 lưu tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, hãng Capitol Engineering Corporation thiết kế xa lộ theo kiểu các xa lộ ở Tây phương, tráng trên mặt đường một lớp bê tông trải nhựa bền chắc. Lộ giới rộng từ 60 tới 100 mét đi qua những vùng ít nhà cửa để tránh cho dân chúng khỏi thiệt thòi nhiều trong việc dời nhà cửa hoặc vườn tược. Và tim lộ nằm chệch trên lộ phía tay trái hướng về Sài Gòn - Biên Hoà để sau này việc mở rộng đường dễ dàng thực hiện phía tay phải.
Trục giao thông mới này được thiết lập để 10.000 xe cộ có thể qua lại mỗi ngày, là một trong những con đường có nhiều xe lưu thông nhất châu Á trong thập niên 1960. Chặng đường Sài Gòn - Biên Hoà rút ngắn được 10km so với lộ cũ, xe cộ có thể chạy với tốc độ cao, rút ngắn phân nửa thời gian so với đường cũ.
Ngày 27.4.1961, lễ khánh thành chính thức xa lộ Saigon - Biên Hoà đã tổ chức tại Thị Nghè.
Xe chạy trên xa lộ Sài Gòn - Biên Hoà vào ngày khánh thành chính thức 28.4.1961 (sưu tầm)
Việc hoàn tất xa lộ Sài Gòn - Biên Hoà trong 46 tháng là một trong những công tác quan trọng nhất của chương trình phát triển kiều lộ miền Nam. Mục đích đầu tiên của dự án này là giải quyết tình trạng của quốc lộ 1 cũ có nhiều đoạn quanh co chật hẹp, xuyên qua những khu đông dân cư như Gia Định, Thủ Đức, sử dụng cầu chung với xe lửa làm lưu thông bế tắc. Việc mở rộng đường và cầu trên quốc lộ cũ không phải là phương án tốt vì phải giải toả rất nhiều nhà cửa, đất đai. Kiến tạo xa lộ hoàn toàn mới thì tiện lợi không gặp trở ngại trong khi thi công và giải toả một vùng rộng lớn, thuận tiện thiết lập những khu gia cư mới và những khu kỹ nghệ chung quanh đô thành. Về kỹ thuật thì có thể áp dụng những đặc tính tân tiến nhất thời đó.
Đến năm 1971, Bộ Giao thông Công chánh đã xây dựng 1 con lươn chạy dọc theo xa lộ.
Tờ poster ngày khánh thành chính thức xa lộ Saigon - Biên Hoà ghi thời gian thi công từ ngày 23.7.1957 đến 27.4.1961 (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II)
Từ khi xa lộ khởi công thì các khu cư xá và kỹ nghệ ở miền Đông đô thành Sài Gòn tiếp tục mở mang, khu vực này phát triển nhanh chóng nhất miền Nam. Nhiều xí nghiệp, hãng xưởng, đồn điền đã tập trung ở vùng này.
Khu vực Thạnh Mỹ Tây gần cầu Sài Gòn có những căn nhà gạch mới xây cất dọc theo xa lộ. Cách cầu 2 cây số cũng trở thành khu trù phú với nhiều xí nghiệp đã được xây cất như xưởng kim khí Võ Hồng Nho. Làng An Phú đã có một trại nuôi heo và một vườn trồng chuối. Làng Tân Văn đã có một lò gạch mới cung cấp cho xây dựng ở khu vực Thủ Đức. Nơi thiết lập Làng Đại học có nhà máy dệt sợi Vimitex.
Bản đồ xa lộ Hà Nội năm 2025, nguồn: Vietnamnet
Ở cây số 22 trên bờ sông Đồng Nai, công ty Cogido liên doanh của Việt Nam Thương Tín và hãng Sindacato Cellulosa Pomolio Ý đã xây cất một trong những nhà máy giấy tối tân nhất ở Á châu với 500 nhân công và cung ứng 1/4 số giấy tiêu thụ ở miền Nam. Nhà máy giấy thứ hai là liên doanh với công ty Mỹ Parsons and Whittemore. Công ty Kỹ nghệ Giấy Việt Nam (COGIVINA) thành lập ngày 14.10.1958 là tiền thân của Công ty cổ phần Tập đoàn Tân Mai hiện nay.
Cầu Sài Gòn năm 1966-1967 (sưu tầm)
Tuần san Phòng thương mãi Sài Gòn số 213 ngày 4.8.1961 cho biết: “Thị trấn Thủ Đức được bao bọc bởi một khu kỹ nghệ đang phát triển. Trong vài năm tới đây, sẽ có hệ thống đường thuỷ, hoả xa để chở than nông sơn đến nhà máy điện Thủ Đức. Nhà máy sẽ cung cấp điện lực cho đô thành Sài Gòn và các khu kỹ nghệ như nhà máy nghiền xi măng Hà Tiên, xưởng đúc kim khí,…”.
Hai dải đất chạy dọc suốt theo hai bên xa lộ mỗi dải rộng 950 mét từ đầu thập niên 1960 đã tạo tiền đề để xa lộ Hà Nội (tên mới từ năm 1984) tiếp tục mở rộng tuyến đường song hành và tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên chạy trải dọc 17km bên xa lộ. Và đây cũng là trục giao thông đa phương thức đầu tiên của miền Nam hiện nay.
Cầu Sài Gòn hiện nay - năm 2025 (ảnh: Mike Tatarski)
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG