Chùa trong lòng phố

 

 

Phải chăng bởi đặc trưng văn hóa sông nước của miền đất này là hội tụ và sẻ chia, luôn chảy tràn và lắng lọc, mà chùa chiền hay nói chung các không gian tâm linh đất Sài thành dường như xuất hiện và phát triển không câu nệ hình thức, tầm vóc.
Đầu năm ra phố đi chùa, dù xuất hành từ bất cứ điểm nào, đều có thể dễ dàng ghé vào một tịnh xá nho nhỏ bên phố, hình như đa phần cửa cổng sơn màu vàng, cột hay mái ít nhiều điểm xuyết chi tiết trang trí rồng phượng, bóng dáng chữ “vạn” thấp thoáng đâu đó, tùy cỡ chùa mà to nhỏ nhiều ít khác nhau. Nhiều người xa xứ khi mới đến mảnh đất phương Nam hào sảng này đã khá ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng Sài Gòn có vô vàn những chùa (hay cơ sở tôn giáo được bà con quen gọi là chùa) với diện tích kích thước chỉ bằng một căn nhà phố nằm trong những con đường hoặc hẻm đông đúc, như một biến thể tất yếu giữa phố thị sầm uất, chật hẹp. Nhỏ nhắn và xếp hàng một cách bình thường dọc theo mặt phố như mọi ngôi nhà khác, chùa vẫn được nhận ra ở cái bảng tên, ở lối kiến trúc, cách trang trí, màu sắc và họa tiết đặc trưng khó lẫn. Ngay cả khi chùa nhỏ, chưa đủ kinh phí để sơn phết rực rỡ thì vẫn tồn tại được mà ít bị mặc định hay ngần ngại gì về hình thức hay bởi bao cảnh chung quanh. Những tưởng với các ngôi nhà hẹp hay lô đất dạng phố xá đó chỉ có thể xây dựng một căn nhà phố thông thường để ở kèm theo kinh doanh nhỏ, vậy mà cư dân vẫn xen cài chức năng tôn giáo, để biến thành một ngôi nhà “phố” của Đức Phật, xin mạo muội gọi đó là những “nhà - chùa” hay “chùa - phố”. 
Như lời vị sư trụ trì ngôi chùa - phố nơi chúng tôi ghé thăm những ngày cuối năm thong thả giải thích: “Đã là “Phật tại tâm” thì câu nệ chi một vị trí đất đai thoáng rộng, tiện nghi, hoành tráng, mà chỉ cần chỗ nào thuận tiện trong địa bàn dân cư, để thiện nam tín nữ có thể ghé lại thể hiện lòng thành là hữu duyên lắm rồi!”.
Đi chùa mà lòng bỗng chợt nhớ đến ngôi nhà thờ Ánh Sáng nhỏ nhắn do Tadao Ando thiết kế, hay những giáo đường xa xôi với dáng vẻ lạ mắt ở trời Tây, những công trình đã thoát khỏi cách suy nghĩ lối mòn về nhà thờ kiểu truyền thống, chỉ đọng lại một thực thể giản dị và súc tích từ trong cách nghĩ cho đến khi chuyển tải ra cách thể hiện. Những điều đi trái với quy định mang vẻ chính thống vẫn không ngừng vận động hàng ngày, để lại các dấu vết giao thoa văn hóa thú vị và độc đáo. Hình thức “chùa - phố” của Sài Gòn cũng vậy, đã hình thành và được tín đồ lẫn cư dân chấp nhận cũng chính bởi tính gần gũi với đời sống cư dân, không câu nệ bó buộc nghiêm luật tiểu tiết, vốn hình thành và phát triển lâu đời trong tính cách người Nam bộ.
Dĩ nhiên, bên cạnh những ngôi chùa bé nhỏ khiêm tốn vẫn có những ngôi chùa được xây cất bề thế, khuôn viên rộng do từ xưa đã là đất cất chùa. Theo thời cuộc, nhiều chùa xưa có đất rộng nay dần thu hẹp lại theo tiến trình đô thị hóa, cũng dần biến đổi để tồn tại. Hẹp mặt tiền thì nâng tầng cao, ít khuôn viên thì kết hợp không gian, vay mượn trong ngoài, làm sao miễn đủ chỗ làm tiền đường, thiêu hương, thượng điện... Nhiều chùa nhỏ phải tranh thủ từng tấc đất trong sân hẹp hay mượn các nhà lân cận làm nơi để xe cho các tín đồ. Nhang đèn, bông trái, vàng mã... được bày bên đường, chào mời xởi lởi, ghé vô rồi ra về mau lẹ, thuận tiện. Tiệm thức ăn chay và đồ cúng hình thành theo chùa, và đông nghẹt vào những ngày rằm, ngày lễ và dĩ nhiên cũng góp phần làm thêm kẹt xe, nhưng cũng thật linh hoạt co giãn, để hôm nay đến chùa không còn là đến vãn cảnh chỗ vắng vẻ hiu quạnh, mà thực sự có khi như đi một “trung tâm tôn giáo thu nhỏ”, bởi chùa trong phố hầu như đáp ứng mọi nhu cầu Phật tử cũng vốn bận rộn rồi. 

 

 

 

 

Câu tấc đất tấc vàng đối với chùa trong phố càng thấm thía rõ hơn. Ngó ngoài chùa tưởng nhỏ, vô trong mới thấy nhiều tầng lớp đan xen, nhang đèn chen chúc, hương khói cay xè, miệng vái lạy, tâm thành khẩn, nhìn trước mặt gặp người khấn niệm, lùi sau lưng vấp bước hỏi han. Thành ra lối văn hóa ứng xử của thành phố gần chục triệu dân khi vào chùa hẹp bỗng biết nhường nhịn, nhanh nhẹn, gọn gàng và chia sẻ. Dẫu có giành giật nhau chút thời gian quý báu vái lạy, lấn lướt nhau chút thứ tự dâng nhang, thì hầu như khi ngước lên trang cao, ai cũng thấy Đức Phật vẫn luôn nhìn xuống với ánh mắt từ bi hỉ xả, thanh thản và trang nghiêm.
Có âu lo trước không khí sôi động nhếch nhác thường ngày tại các cổng chùa làm mất mỹ quan chung, có thao thức bởi quá trình chuyển tiếp làm phai nhạt tính dân tộc, thì mới hiểu rằng hình thức chùa đặc thù trong phố thế này là khó tránh khỏi trong lòng đô thị sôi động, mới biết tâm tình của chúng sinh còn nhiều bụi mưu sinh vướng bận, nên chùa mới phải xen cài, ngay bên, ngay trong, ngay giữa phố phường như thế. Tính hợp lưu văn hóa, tính thương mại của phố thị Sài Gòn đã tạo nên “đặc sản” chùa trong phố rất thực tế đến mức thực dụng, đa sắc thái nên không chấp nhất hình thức. Dẫu là hội quán của người Hoa, miếu phủ, đền Ấn giáo, đền Bà La môn… thì dưới lăng kính dân dã tu tại tâm, bà con mình đều quen gọi là chùa hết! Phố cũng quen với những góc chùa nhỏ nhắn nén hẹp ấy, vừa ở vừa tu hành vừa gặp được bá tánh thập phương.
Xuân mới đang gõ những khắc thời gian đều đặn, bồi hồi. Trong tiếng chuông chùa thong thả bên phố kia dường như đã quen trộn lẫn tiếng ồn ã xe cộ, tiếng rao hàng lạc giọng cuộc mưu sinh. Và những chữ phúc hay chữ vạn nhấp nháy đèn led hiện đại ấy cũng luôn vô tư đan cài, chẳng quá ưu tư muộn phiền. Phố lên đèn, chùa lên đèn, hòa cùng dòng chảy nhịp sống đất Sài Gòn chẳng khi nào ngừng trôi...

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 117