Có một điều cần nói thẳng: Nếu tiếp tục nhìn sơn mài như “tranh để ngắm”, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất của nó trong bối cảnh hôm nay. Sơn mài – đặc biệt là dòng Nam bộ - vốn dĩ không sinh ra để đứng độc lập. Nó luôn mang trong mình bản chất trang trí, nghĩa là gắn với không gian, với tường, với kiến trúc, với đời sống.
“Mình Hạc Xương Mai” của Hoạ sĩ Đặng Kim Long vì vậy nên được đọc như một bài test trong nội thất đô thị, hơn là một triển lãm thuần túy. Gần 50 tác phẩm được trưng bày tại Gallery 3B không chỉ cho thấy một thực hành cá nhân, mà còn kể một câu chuyện lớn hơn: Sơn mài đang tìm cách tái định vị mình trong các không gian sống mới - những căn hộ cao tầng, biệt thự hiện đại, khách sạn boutique, hay những không gian công cộng được thiết kế theo ngôn ngữ tối giản.
Nhìn vào các tác phẩm khổ lớn trong triển lãm – đặc biệt là những bố cục đa nhân vật, hoặc các trường màu đỏ - vàng - đen dày đặc - có thể thấy rõ một chuyển dịch: Tranh không còn tổ chức như một “câu chuyện”, mà như một “mặt phẳng”. Mặt phẳng này vận hành giống tường hơn là hình ảnh.
Trong nội thất hiện đại, đặc biệt ở các đô thị như Sài Gòn hay Hà Nội, tường ngày càng bị làm phẳng: Bê tông, sơn trắng, kính, hoặc vật liệu công nghiệp. Chính trong bối cảnh đó, sơn mài - với độ sâu, độ phản quang, và tính lớp - trở thành một đối trọng. Nó đưa trở lại cảm giác “dày” cho không gian.
Nhưng vấn đề là: Nếu tranh vẫn còn bị ràng buộc bởi hình tượng (thiếu nữ, cảnh, motif quen thuộc), nó sẽ luôn đứng phía trước tường, chứ không hòa vào tường. Nhiều tác phẩm dừng lại ở mức “hài hòa”: Màu đẹp, bố cục ổn, ánh sáng vừa đủ. Nhưng trong nội thất đương đại – nơi không gian đã được thiết kế rất kỹ - cái “vừa đủ” này dễ bị hòa tan.
Một tác phẩm muốn tồn tại trong không gian kiến trúc phải có khả năng tạo ra xung lực: Hoặc phá vỡ, hoặc tái định nghĩa.
Ở đây, Đặng Kim Long đã chạm tới ngưỡng, nhưng chưa vượt qua. Những bức trừu tượng cho thấy hướng đi, nhưng vẫn còn dè dặt. Hình tượng thiếu nữ – dù đã bị làm mờ – vẫn giữ lại một vùng an toàn thẩm mỹ.
Trong diễn ngôn mỹ thuật đương đại Việt Nam, “trang trí” thường bị xem nhẹ - như một thứ gì đó kém giá trị hơn “biểu đạt”. Nhưng với sơn mài, điều này là một hiểu lầm cơ bản.
Trang trí là bản chất của sơn mài, vấn đề không phải là có trang trí hay không, mà là trang trí ở cấp độ nào: Bề mặt hay cấu trúc?
Trong nhiều tác phẩm của Đặng Kim Long, vàng quỳ, bạc, vỏ trứng… vẫn vận hành như các yếu tố làm đẹp. Chúng bắt mắt, nhưng chưa đủ để tổ chức không gian. Ngược lại, ở một số bức gần với trừu tượng – nơi mảng màu được tổ chức như nhịp điệu - các yếu tố này bắt đầu đóng vai trò cấu trúc. Khi đó, ánh sáng không còn chỉ để “lấp lánh”, mà để điều tiết không gian: Hút - đẩy, mở -đóng, nặng - nhẹ.
Đây chính là điểm mà sơn mài có thể bước vào nội thất đương đại một cách nghiêm túc: không phải như vật trang trí thêm vào, mà như một thành phần thiết kế.
1. Đô thị lớn và nhu cầu “bề mặt có chiều sâu”
Sài Gòn và Hà Nội đang phát triển với tốc độ mà kiến trúc nội thất ngày càng bị tiêu chuẩn hóa. Căn hộ mẫu, vật liệu công nghiệp, ánh sáng nhân tạo - tất cả tạo ra một không gian sạch, nhưng cũng dễ trở nên vô cảm.
Trong bối cảnh đó, nhu cầu không còn là thêm đồ, mà là thêm “chiều sâu”.
Sơn mài - nếu được xử lý tốt, đặt đúng vị trí - có thể đáp ứng được điều này.
Không phải chiều sâu theo nghĩa phối cảnh, mà là chiều sâu của bề mặt: Lớp này chồng lên lớp kia, thời gian lắng lại trong vật liệu, ánh sáng không phản xạ trực tiếp mà “thấm” rồi mới bật ra.
Khi đặt một bức sơn mài lớn trong không gian nội thất tối giản, điều xảy ra không phải là “trang trí thêm”, mà là tái cấu trúc cảm nhận không gian. Tường không còn là nền, mà trở thành một thực thể có độ dày thị giác.
2. Giới hạn: khi cái đẹp trở thành vùng an toàn
Tuy nhiên, triển lãm cũng cho thấy một giới hạn rõ ràng.
Sơn mài quá đẹp - và chính cái đẹp này trở thành vùng an toàn.
Có thể nhiều tác phẩm dừng lại ở mức “hài hòa”: màu đẹp, bố cục ổn, ánh sáng vừa đủ. Nhưng trong nội thất đương đại - nơi không gian đã được thiết kế rất kỹ - cái “vừa đủ” này dễ bị hòa tan.
Một tác phẩm muốn tồn tại trong không gian kiến trúc phải có khả năng tạo ra xung lực: Hoặc phá vỡ, hoặc tái định nghĩa.
Ở đây, tranh của hoạ sĩ Đặng Kim Long đã chạm tới ngưỡng, nhưng chưa vượt qua. Những bức trừu tượng cho thấy hướng đi, nhưng vẫn còn dè dặt. Hình tượng thiếu nữ - dù đã bị làm mờ - vẫn giữ lại một vùng an toàn thẩm mỹ.
Điều đáng quan tâm không phải là từng bức tranh, mà là cách sơn mài có thể được sử dụng như một ý tưởng trong thiết kế nội thất.
Thay vì treo tranh như một vật bổ sung, có thể nghĩ tới việc tích hợp sơn mài ngay từ đầu:
– Như một mảng tường lớn,
– Như một vách ngăn,
– Như một bề mặt phản sáng trong không gian tối,
– Hoặc như một điểm nhấn phá vỡ sự đồng nhất của vật liệu công nghiệp.
Ở đây, vai trò của nghệ sĩ không còn dừng ở “người làm tranh”, mà tiến gần hơn tới một người tham gia vào cấu trúc không gian.
“Mình Hạc Xương Mai” vì vậy không chỉ là một triển lãm cá nhân, mà là một dấu hiệu. Nó cho thấy sơn mài Việt Nam - đặc biệt là dòng Nam bộ - đang đứng trước một ngã rẽ: tiếp tục vận hành như một mỹ thuật giá vẽ, hay chuyển dịch thành một ngôn ngữ không gian, gắn trực tiếp với đời sống đô thị.
Nếu chọn con đường thứ hai, điều cần không phải là thêm kỹ thuật, mà là bớt đi sự an toàn.
Và đó là nơi câu chuyện thực sự bắt đầu.
THÔNG TIN VỀ HOẠ SĨ ĐẶNG KIM LONG
- Sinh năm 1955 tại Sài Gòn.
- Hội viên Hội Mỹ thuật TP.HCM.
- Thành viên cấp cao Hội Mỹ thuật Hoàng Gia Nam Úc.
- Năm 1968, ông thi vào trường Quốc gia Trang trí Mỹ thuật Gia Định, ra trường năm 1975. Tại đây, bằng niềm say mê với tranh vẽ, ông đã theo học tất cả các trường phái và thể loại khác nhau. Chính cái nôi của trường mỹ thuật Gia Định đã hình thành nền tảng kiến thức sâu rộng cho người họa sĩ tài năng, toàn diện này. Bên cạnh hội họa, ông còn tham gia hoạt động tích cực trong các lĩnh vực liên quan đến trang trí và kiến trúc. Ông tham gia nhiều triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm. Các tác phẩm của ông được sưu tập nhiều trong và ngoài nước.
Saigon ngày 19.7.2029
PHAN HÀ MY