.jpg)
Việc Hà Nội công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm không chỉ là một dấu mốc về công tác quy hoạch, mà còn thể hiện khát vọng xây dựng một Thủ đô phát triển bền vững, có sức cạnh tranh toàn cầu nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng. Quy hoạch đặt ra mục tiêu đến giữa và cuối thế kỷ 21 đưa Hà Nội trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại, trung tâm đổi mới sáng tạo và là một trong những thủ đô có chất lượng sống hàng đầu khu vực, tiến tới trở thành thành phố có tầm ảnh hưởng quốc tế. Trong suốt chiều dài lịch sử nói chung và khoảng thời gian Hà Nội được định hình và phát triển theo quy hoạch đô thị phương Tây, đây là sự thay đổi “cách mạng” nhất trên nhiều phương diện: Quy mô, cấu trúc, chức năng, mức đầu tư… và cả tư duy, tư tưởng, quan điểm trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ.
Một trăm năm là khoảng thời gian mà nhiều quốc gia đã tạo nên những kỳ tích phát triển. Song lịch sử cũng cho thấy, không ít đô thị sau một thế kỷ mở rộng đã đánh mất chính mình. Những khu phố lịch sử biến mất dưới các khối bê tông, những dòng sông bị san lấp, những khoảng xanh bị thu hẹp và những giá trị văn hóa dần trở thành ký ức trong sách ảnh. Thành phố có thể giàu hơn, hiện đại hơn, nhưng lại trở nên giống hàng trăm thành phố khác trên thế giới.
Với Hà Nội, đó là điều không thể để xảy ra.
Trong hệ thống đô thị Việt Nam, Hà Nội giữ một vị thế hoàn toàn khác biệt. Đây không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, mà còn là nơi hội tụ hơn một nghìn năm lịch sử dân tộc. Từ Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hồ Gươm, 36 phố phường đến những làng cổ ven đô như Đường Lâm, Cự Đà, Bát Tràng…, Hà Nội là một “bảo tàng sống” của lịch sử Việt Nam.
Điều làm nên sự đặc biệt ấy không nằm ở những công trình đơn lẻ mà ở cấu trúc đô thị được hình thành qua nhiều lớp thời gian. Ít có thành phố nào trên thế giới tồn tại đồng thời nhiều lớp không gian như Hà Nội. Đó là dấu ấn kinh thành thời phong kiến, khu phố cổ mang đậm văn hóa buôn bán truyền thống, khu phố Pháp với quy hoạch chặt chẽ và những đường phố rợp bóng cây, hệ thống làng nghề ven đô hàng trăm năm tuổi cùng những khu đô thị hiện đại đang hình thành ở phía Tây, phía Bắc và phía Đông thành phố.
Những lớp không gian ấy không tách rời mà chồng xếp lên nhau, tạo nên bản sắc rất riêng của Hà Nội. Bởi vậy, quy hoạch Hà Nội không chỉ là bài toán mở rộng không gian hay tăng trưởng dân số. Đó còn là bài toán gìn giữ di sản và ký ức đô thị.
.jpg)
Một cây cầu mới có thể xây trong vài năm, một tuyến metro có thể hoàn thành sau một thập niên, nhưng một hàng cây cổ thụ mất đi phải cần cả trăm năm mới có thể thay thế. Một ngôi làng truyền thống nếu bị xóa bỏ sẽ không bao giờ có thể dựng lại đúng tinh thần ban đầu.
Chính vì vậy, với Hà Nội, quy hoạch không đơn thuần là câu chuyện của chỉ tiêu GDP, những tuyến đường mới, những khu đô thị hiện đại hay những tòa nhà cao tầng. Điều làm nên giá trị đặc biệt của Hà Nội chính là chiều sâu văn hóa và lịch sử đã được bồi đắp suốt hơn một thiên niên kỷ. Đây là Thủ đô của quốc gia, nơi kết tinh bản sắc dân tộc, lưu giữ lớp trầm tích văn hóa, từ Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, khu phố Pháp, hệ thống làng cổ ven đô, các di tích, hồ nước, cây xanh đến nếp sống thanh lịch của người Tràng An. Không một đô thị nào ở Việt Nam sở hữu sự giao thoa giữa lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc sắc như Hà Nội.Nếu nhiều đô thị khác có thể lấy tăng trưởng kinh tế hay mở rộng không gian làm mục tiêu hàng đầu, thì Hà Nội phải theo đuổi một chuẩn mực cao hơn: Phát triển nhưng không đánh đổi di sản. Mỗi quyết định quy hoạch hôm nay sẽ định hình diện mạo Thủ đô trong nhiều thế hệ sau. Một khu phố cổ bị biến dạng, một hồ nước bị thu hẹp hay một làng nghề truyền thống bị xóa nhòa sẽ là những giá trị khó có thể phục hồi.
Nhìn từ kinh nghiệm của nhiều thành phố lớn trên thế giới, sức hấp dẫn lâu dài không nằm ở số lượng nhà chọc trời mà ở khả năng gìn giữ bản sắc. Paris nổi tiếng bởi những đại lộ và các công trình lịch sử; Kyoto được biết đến bởi sự hòa quyện giữa đô thị hiện đại với không gian văn hóa truyền thống; cả Tokyo hay London đều dành những vùng lõi để bảo tồn ký ức đô thị song song với việc phát triển các trung tâm mới. Hà Nội cũng cần lựa chọn con đường như vậy: Hiện đại nhưng không đồng nhất, đổi mới nhưng không đánh mất chính mình.
Hà Nội không nên trở thành một siêu đô thị vô danh, mà phải trở thành một đô thị có bản sắc. Đây không chỉ là một thông điệp mang tính cảm xúc, mà là nguyên tắc phát triển đã được nhiều đô thị hàng đầu thế giới lựa chọn.
Một “siêu đô thị vô danh” là nơi người ta có thể nhầm lẫn với bất kỳ thành phố nào khác. Những tòa tháp kính giống nhau, những đại lộ giống nhau, những trung tâm thương mại giống nhau, những khu đô thị giống nhau… Thành phố có thể rất hiện đại nhưng thiếu ký ức, thiếu câu chuyện và thiếu bản sắc. Trong khi đó, một đô thị có bản sắc là nơi mỗi công trình mới đều góp phần kể tiếp câu chuyện lịch sử của thành phố, chứ không xóa đi những chương đã có. Đó cũng là lý do mọi quyết sách quy hoạch hôm nay cần tự đặt ra một câu hỏi tưởng như rất giản dị nhưng vô cùng quan trọng:
Một trăm năm nữa, khi con cháu chúng ta bước trên những con đường của Hà Nội, liệu các em còn nhận ra đây là Hà Nội hay không? Nếu câu trả lời là “không”, thì dù quy hoạch có hiện đại, hoành tráng đến đâu, chúng ta vẫn chưa thực sự thành công, thậm chí là thất bại.
.jpg)
Bởi một thành phố không chỉ được nhận diện bằng hệ thống giao thông hay những công trình biểu tượng. Thành phố được nhận diện bằng ký ức.
Bằng những hàng cây xanh người dân vẫn nhớ.
Bằng mặt nước Hồ Gươm vẫn phản chiếu Tháp Rùa.
Bằng tiếng chuông chùa Trấn Quốc mỗi sớm mai.
Bằng mái ngói phố cổ, những quán trà ven hồ, những khoảng sân đình còn giữ được lễ hội trăm năm.
…
Đó mới là những giá trị làm nên linh hồn của Hà Nội - những giá trị mà không một công nghệ hay nguồn vốn đầu tư nào có thể tạo ra trong vài năm, nhưng hoàn toàn có thể đánh mất chỉ sau một vài quyết định quy hoạch thiếu thận trọng.
Để hiện thực hóa quy hoạch tầm nhìn 100 năm, điều quan trọng nhất không phải chỉ là một bản đồ quy hoạch tốt mà là năng lực tổ chức thực hiện. Quy hoạch cần được duy trì ổn định qua nhiều giai đoạn phát triển, hạn chế tối đa việc điều chỉnh cục bộ vì lợi ích ngắn hạn. Mỗi dự án đầu tư phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đô thị, lấy lợi ích cộng đồng làm trung tâm thay vì chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt.
Bên cạnh đó, Hà Nội cần ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn theo mô hình TOD, hình thành các cực phát triển mới để giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử. Hạ tầng kỹ thuật hiện đại phải đi cùng với hạ tầng xanh, mạng lưới công viên, hồ điều hòa, hành lang sinh thái, không gian công cộng chất lượng cao và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng sống chứ không chỉ mở rộng quy mô đô thị.
Một yếu tố không thể thiếu là quản trị đô thị. Quy hoạch chỉ thành công khi có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp, giới chuyên môn và cộng đồng dân cư. Người dân không nên chỉ là đối tượng chịu tác động hay thụ hưởng mà cần trở thành chủ thể tham gia giám sát, phản biện và đồng hành trong quá trình triển khai. Một quy hoạch tốt phải tạo được sự đồng thuận xã hội và nuôi dưỡng niềm tự hào về thành phố.
.jpg)
Ở góc độ kiến trúc, Hà Nội cũng cần hình thành một ngôn ngữ thiết kế riêng. Những công trình mới phải phản ánh tinh thần của một Thủ đô hiện đại nhưng biết đối thoại với cảnh quan và di sản xung quanh. Kiến trúc không nên chỉ chạy theo hình thức biểu tượng hay chiều cao kỷ lục, mà phải góp phần tạo dựng những tuyến phố thân thiện, những quảng trường mở, những không gian đi bộ, những công viên và mặt nước để con người được gặp gỡ, giao tiếp và tận hưởng cuộc sống.
Một Thủ đô hiện đại không được đo bằng số lượng cao ốc hay chiều rộng đại lộ, mà bằng chất lượng không gian sống. Đó là nơi trẻ em có thể vui chơi an toàn, người già có thể đi bộ dưới những hàng cây, người lao động dễ dàng tiếp cận giao thông công cộng và mọi người đều cảm nhận được sự gắn kết với thành phố mình đang sống.
Kiến trúc sư, nhà quy hoạch đô thị nổi tiếng Jan Gehl (Đan Mạch) từng khẳng định rằng: Muốn đánh giá chất lượng một thành phố, hãy nhìn thành phố từ tốc độ của người đi bộ chứ không phải từ cửa kính ô tô.
Quan điểm ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với Hà Nội.
Một thành phố đáng sống không chỉ được đo bằng tốc độ lưu thông của phương tiện mà còn bằng thời gian con người sẵn sàng ở lại trong các không gian công cộng. Nếu người dân thích đi bộ quanh Hồ Gươm, ngồi bên hồ Tây, dạo dưới những hàng cây Phan Đình Phùng hay thong thả trong các phố đi bộ cuối tuần, đó chính là biểu hiện của một đô thị khỏe mạnh và nhân văn.
Trong hành trình hướng tới tầm nhìn 100 năm, Hà Nội cần kiên định với triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm. Hạ tầng là điều kiện cần, kiến trúc tạo nên diện mạo, nhưng văn hóa mới là linh hồn của đô thị. Nếu gìn giữ được linh hồn ấy trong quá trình hiện đại hóa, Hà Nội sẽ không chỉ là một thành phố lớn, mà sẽ trở thành một Thủ đô đáng sống, một trung tâm sáng tạo và một biểu tượng văn hiến của Việt Nam trong thế kỷ 21 và xa hơn nữa.
THEO KT&ĐS SỐ 241