Kính thưa ông chủ!

25/11/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Nguyễn Trường Lưu minh họa Đỗ Trung Quân

Bài viết lúc năm hết tết đến như một lời tâm sự của người làm kiến trúc với những “ông chủ” của mình. Nếu có gì mất lòng thì cũng xin các nhà đầu tư lượng thứ bỏ qua như một điều không vui cuối năm. Để năm mới đến toàn là niềm vui cho các chủ đầu tư, cho các kiến trúc sư.

 
 
“Bán sản phẩm” chưa thể bán được
Chủ đầu tư thường gọi là công trình. Kiến trúc sư gọi là tác phẩm. Kiến trúc là một ngành nghệ thuật. Thiết kế là công việc sáng tác. Nhưng những ý tưởng trên bản vẽ mới chỉ là “bán sản phẩm”- một nửa sản phẩm. Một nửa cái bánh mì là bánh mì nhưng một nửa sự thật lại không phải là sự thật. Cái “bán sản phẩm” của các kiến trúc sư cũng chưa phải là tác phẩm. Tác phẩm của kiến trúc sư dựa trên sự rung cảm nhưng phải có sự hợp tác của chủ đầu tư sản phẩm mới ra đời được.
Vai trò của chủ đầu tư vì vậy có tính chất quyết định đối với tác phẩm của kiến trúc sư. Mối quan hệ giữa chủ đầu tư và kiến trúc sư, vì thế cũng rất quan trọng cho sự ra đời của tác phẩm - công trình.
Nhiều đồng nghiệp của tôi đã ví mối quan hệ này như một cuộc hôn nhân. Đã là hôn nhân thì chắc chắn không đơn giản! Có tìm hiểu, có thương yêu và thăng hoa, có giận hờn, có trách cứ và cả những cuộc chia tay buồn tủi nữa...
 
Chuyện “tâm trạng” với những ông chủ
Tôi nhớ có lần được tiến cử gặp ông chủ là một doanh nghiệp tư nhân. Ông chủ muốn xây một cao ốc văn phòng 10 tầng có 2 tầng hầm. Ấn tượng đầu tiên là cảm giác thân thiện với một doanh nhân thành đạt. Chúng tôi trò chuyện vui vẻ. Vào chuyện, ông chủ trình bày nhu cầu về văn phòng cho công ty của ông. Chỉ hơi lạ là ông muốn có một cao ốc bằng gỗ. Tôi trả lời, về mặt giải pháp, có thể sử dụng gỗ để trang trí. Ông nói ngay với giọng rất sôi nổi: “Anh đã bao giờ đi Thượng Hải chưa? Đã tới chùa XYZ chưa”? May là tôi đã từng đặt chân đến thành phố đó và nhớ là đã nghe cái tên chùa này. Trong khi đó, ông chủ của tôi nhanh nhẹn mở cái laptop đem theo. “Đây rồi, đây là ảnh tôi chụp chùa XYZ ở Thượng Hải”, vừa nói ông chủ vừa xoay cái laptop cho tôi nhìn rõ tấm ảnh và kết luận như đinh đóng cột: “Tôi muốn có một văn phòng làm việc như thế này”!
Những ý kiến của tôi về tính khả thi đã không được lắng nghe sau đó. Chúng tôi đành chia tay nhau. 
Đây là dẫn chứng điển hình về một ông chủ thứ nhất của tôi: những doanh nhân thành đạt đang đặt hàng cho các công trình của tư nhân. Người thành đạt dù trên bất cứ lĩnh vực nào, dù nhỏ cũng là người đáng trân trọng. Thành đạt trên thương trường làm ăn, thành đạt trong cuộc sống lại càng đáng trân trọng. Tôi đã làm việc với nhiều chủ đầu tư các công trình tư nhân như vậy. Họ có hiểu biết đáng nể phục. Các công trình của họ có thể là một khu resort, một khách sạn, cao ốc văn phòng hoặc trụ sở một công ty… có quy mô không hề nhỏ, từ hàng chục tỉ đến hàng trăm tỉ đồng. Một doanh nhân có ý định nhờ tôi thiết kế khách sạn. Trong câu chuyện, dù vị doanh nhân đó không nói ra nhưng tôi cảm nhận rằng anh đã ở qua không dưới 50 khách sạn năm sao có tiếng khắp toàn cầu. Ở và có những cảm nhận, rút tỉa ra những ý kiến, trải nghiệm đáng nể phục. Làm việc với những người như vậy thật thích. Họ biết nói và cũng biết lắng nghe. Còn gì vui hơn khi chủ đầu tư và kiến trúc sư có cùng rung cảm.
Nhưng ngay trong sự thành đạt cũng có mặt trái của nó. Người thành đạt là người giỏi, nhạy bén, quyết đoán, biết cách để người khác phải nghe mình. Chính vì vậy, có những lúc, có những người tưởng như họ có thể làm được mọi thứ, kể cả kiến trúc. Đấy chính là lúc họ sai lầm mà không nhận ra. Chính vì vậy mới có những người như ông chủ “văn phòng- chùa” mà tôi đã gặp. Hậu quả của những mối quan hệ như vậy là những công trình có khiếm khuyết, thậm chí có khi còn không sử dụng được.
Bây giờ đến chuyện ông chủ thứ hai, một ông chủ lớn. Ông này có thể xài vốn ngân sách hoặc vốn thuộc về nhà nước. Ông đích thị là ông chủ lớn. Thứ nhất là lớn về quy mô. Đó là các công trình trụ sở, công trình văn hoá, công trình loại 1 hoặc đặc biệt. Thứ hai là lớn vì thực tế, “ông chủ” ở đây là cả một tập thể. Mối quan hệ phức tạp cũng đẻ ra những nhiêu khê. Ví dụ, làm một trường học cấp quận thì quyết chọn phương án thường là phải có đại diện của cơ quan Đảng, UBND, HĐND, Mặt trận… KTS tham dự thường chuẩn bị 2 - 3 phương án để trình và cuối cùng chọn một phương án. Mỗi phương án kiến trúc là một sáng tạo. Mà sáng tạo thì phải xuất phát từ sự rung cảm. Rung cảm ở đâu ra mà nhiều thế? Bạn thử tưởng tượng, yêu một lúc vài ba cô gái có gọi là tình yêu chân chính được không? Vì thế mới có những kiến trúc sư khác người, chỉ trình một phương án duy nhất. Và thường thì người nộp một phương án chấp nhận thua cuộc.
Tham dự các cuộc sát hạch này, chúng tôi sợ nhất là sự chọn lựa ngoài yếu tố chuyên môn. Ví dụ như tiêu chuẩn duy nhất để ông B chọn lựa là cái phương án đó… không trùng với cái ông A đã chọn. Nhược điểm lớn nhất của các công trình này là trước sau gì thì cũng đi đến sự thoả hiệp cho vừa lòng các bên. Và kiến trúc sư phải là người thực hiện sự thoả hiệp đó. Sự thật đáng tiếc là đồng tiền xây dựng cơ bản bỏ ra rất lớn nhưng tác phẩm lớn thì không có. Bằng chứng là trong các giải thưởng kiến trúc nhà nước, chẳng bao giờ thấy bóng giải thưởng nào cho các công sở loại này. Hội KTS đã phải tổ chức hội thảo xung quanh vấn đề công sở và kiến trúc sư phải là người nhận lỗi đầu tiên, lỗi vì không dám từ chối những công trình “thoả hiệp”.
Trong cơ chế thị trường, gần đây chúng tôi phục vụ thêm một ông chủ thứ ba, “lai” giữa ông tư nhân và ông nhà nước. Đó là lãnh đạo của các công ty cổ phẩn. Họ vừa có vốn nhà nước, vừa có vốn tư nhân. Chúng tôi hay nói vui với nhau, ông chủ tư nhân trả tiền đúng hẹn nhưng hay trả giá, ông chủ nhà nước không trả giá nhưng trả tiền trễ hẹn. Ông chủ thứ ba vừa trả giá vừa trễ hẹn.
 
 
Con đường gặp gỡ và ông chủ thứ tư
Với ông chủ thứ nhất và thứ ba, thông thường có hai cách gặp.
Cách thứ nhất là chủ đầu tư nghe giới thiệu, tiến cử của bạn bè, người quen và gặp một kiến trúc sư với tên tuổi, khả năng cụ thể. Cách này thoạt nghe thì có vẻ không logic lắm nhưng thực tế, khi chủ đầu tư gặp kiến trúc sư coi như đã có sàng lọc rồi, đã “chọn mặt gửi vàng” rồi. Chính vì vậy mà lại được việc vì người kiến trúc sư như được động viên, như có thêm cảm hứng từ sự tin tưởng mà khách hàng dành cho mình.
Cách thứ hai thoạt nghe thì rất bài bản. Qua tìm hiểu, chủ đầu tư chọn ra một số kiến trúc sư và đề nghị mỗi người đưa ra một phương án. Từ đó chủ đầu tư có thể họp với vợ con, có thể nghe tư vấn hoặc ý kiến của hội đồng quản trị rồi chọn lấy một phương án. Cách này nghe qua thì logic nhưng thực tế lại không như vậy. Về mặt nguyên tắc, chủ đầu tư có thể lấy được, tổng hợp được “chất xám” của nhiều người. Chính vì thế mà nhiều kiến trúc sư ngại. Những kiến trúc sư đã có vị trí, tên tuổi rồi thường ít tham dự các cuộc “sát hạch” kiểu này. Muốn “bắt cá nhiều tay”, chủ đầu tư đành “gột hồ” trong điều kiện ít bột vậy thôi.
Với ông chủ thứ ba, kể từ sau Thông tư 05 năm 2005 của Bộ Xây dựng, chủ đầu tư phải gặp kiến trúc sư thông qua cuộc thi tuyển.
Thi phương án kiến trúc thì rất tốt, rất sòng phẳng nếu nó được tổ chức tốt.
Nhưng tổ chức không tốt mà lại thi tràn lan, cái gì cũng thi, lớn thi, nhỏ cũng thi thì lại có chuyện. Đã nói đến thi phải có hội đồng kiến trúc chấm thi. Ông hội đồng không phải là nhà đầu tư nhưng lại có quyền quyết định. Trong ngành, đã có lúc các kiến trúc sư phải thốt lên: “Hội đồng kiến trúc, ông là ai?”. Trong đấu thầu có “chân gỗ” thì trong dự thi cũng có những phương án đệm.
Rồi lại có chuyện, tuy có cuộc thi nhưng kết quả cuộc thi không phải là phương án được Hội đồng chấm thi tuyển chọn. Ngay trong Thông tư 05 kể trên cũng có câu chữ cho phép chủ đầu tư có thể chọn phương án khác với hội đồng chấm giải và chỉ cần thông báo lại với hội đồng. Gần đây ở TP.HCM, có chủ đầu tư cấp nhà nước xây một cao ốc 15 tầng ở quận 3 tổ chức cuộc thi. Ngay trong điều lệ có ghi rõ câu “Chủ đầu tư có thể chọn phương án khác với phương án giải nhất”. Thế là hòa. Nói vui theo kiểu bây giờ tuổi teen hay nói là, đọc xong cái điều lệ đó, còn hứng thi… chết liền! Nhưng không thi thì không gặp được chủ đầu tư. Cái vòng luẩn quẩn cứ diễn ra...
Chuyện giữa kiến trúc sư với chủ đầu tư còn nhiều nữa. Tôi cũng nghe các chủ đầu tư kể ra những “tâm trạng” về các kiến trúc sư. Cuối năm coi như câu chuyện không vui, kể ra chứ không để bụng. Nói hết, nói thật bụng với nhau, để vào năm mới gặp nhau với những lối nghĩ mới, cách làm mới.
 
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 21-22 (2007)

Các tin khác