Nhà phố còn chỗ cho sáng tạo?

29/10/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài Lưu Vỹ Lân ảnh Thu Thủy, TL

Nhà phố, một kiểu sống quen thuộc của chúng ta, có tên gọi này từ lúc xuất hiện sự chuyển tiếp của cách sống: cư dân rời bỏ căn nhà ở đồng ruộng, trang trại… về sống tập trung trong các thành thị (nhà phố tức nhà ở phố thị).

 
Khu nhà phố liền kề - vườn Hưng Thái thuộc khu đô thị Phú Mỹ Hưng
 
 
Phòng khách của một căn nhà và khoảng sân sau rộng 2m
 
Từ đồng quê rộng rãi đến thành thị vốn có diện tích hạn chế, do đó các căn nhà thường hẹp, phải xây dựa vách vào nhau và hướng mặt ra đường phố hay một lối đi chung. Chúng ta không biết thời điểm ra đời chính xác của loại nhà này, nhưng cho đến nay, 150 căn nhà phố kiểu Romanesque (một phong cách kiến trúc của Âu châu thời Trung cổ) được bảo quản tại thành phố Cluny vùng Burgundy nước Pháp, được xem là các ngôi nhà phố cổ xưa nhất với tuổi đời lên đến…800 năm!
Ta cũng cần biết rằng, trên "trường quốc tế", nhà phố có nhiều tên gọi khác nữa. Tên chung chung là Town house (nhà của các thành thị, dịch ra đúng là Nhà phố), Row house (gọi theo hình thức phân bổ thành hàng của nhà), Terrace house (gọi theo hình dáng nhà hộp phía trước có terrace), Shop house (gọi theo công năng nhà phố có tầng trệt buôn bán) hay Alleyhouse (nhà phố ở trong các hẻm nhỏ)…
Nhưng dù gọi bằng tên gì và tìm cách định nghĩa ra sao, thì tất cảchúng ta hầu như đều sinh ra, lớn lên và hiện vẫn đang tiếp tục sống trong nhà phố (giàu thì nhà phố mặt tiền, vừa thì nhà phố trong hẻm, thấp nữa thì nhà phố ở chung với nhau), chúng ta biết rất rõ nhà phố là gì mà chẳng cần phải định nghĩa dài dòng.
Vấn đề đặt ra hiện nay là, so với kiểu sống ít nhất đã "già" đến 800 tuổi thì sự phát triển rầm rộ của các toà nhà căn hộ và nhiều cách sống mới thời gian gần đây như: căn hộ loft hay studio, căn hộ penthouse, biệt thự song lập, đơn lập…, là quá "dữ dội", nên nhiều người đã vội vã kết luận là "cách sống nhà phố đã bắt đầu cáo chung" hay "chẳng còn gì để sáng tạo trong kiến trúc nhà phố thường được dè bỉu là nhà hộp", hay "cách sống căn hộ ưu việt hơn cách sống nhà phố"…
Tranh luận đúng sai, dĩ nhiên, không phải là mục tiêu của bài viết này, điều mà chúng tôi muốn trình bày là 1. Vẫn tiếp tục có những sáng tạo mạnh mẽ trong kiến trúc nhà phố. 2. Cư dân nhà phố vẫn có thể tin rằng: nếu biết, vẫn có thể cải tạo để căn nhà hay khu phố của mình không phải là những chiếc hộp khô cứng thiếu sức sống. 3. Do đó, mọi kết luận về "sự cáo chung" nào đó, xem ra là quá sớm và vội vã.
 
1. Nhà phố - vườn
Khu nhà phố vườn Hưng Thái thuộc khu đô thị Phú MỹHưng là một trong những tìm tòi về nhà phố đáng chú ý. Có ít nhất 4 nét sáng tạo mới ở đây: 1. Phá bỏ giới hạn gò bó "nhà phố ngang 4 mét" trước đây, màmở rộng đến 7 mét ngang. Chính chiều rộng này giúp sự sáng tạo và không gian sống của nhà phố phong phú hơn 2. Vì là nhà phố cư ngụ không buôn bán - nên đã đưa khái niệm "sân trước - vườn sau" vào "nhà hộp" làm thay đổi cách nghĩ nhà phố không thoáng mát trước kia. Khu nhà Hưng Thái có sân trước sâu vào 4 mét và vườn nhỏ sau sâu 2 mét, tạo cảm giác tách biệt ít thấy trong các nhà phố liền kề 3. Cả khu phố được quy hoạch đồng bộ, nên khắc phục được sự lộn xộn đáng tiếc trong kiến trúc của các khu phố mạnh ai nấy làm. Thực tế này khẳng định sự đồng bộ không hề tạo ra sự đơn điệu, nhàm chán mà chính là tăng thêm cách sống ngăn nắp, văn minh
Bản vẽ: xem bản vẽ mặt bằng của một căn phố Hưng Thái ta thấy mặt bằng tầng trệt có một lối vào nhỏ xinh xắn, một garage âm vào nhà, phần còn lại là phòng ăn, bếp, một toilet nhỏ. Ngồi ở đây, bạn thấy vườn sau, trước thông thoáng và tách biệt. Ở lầu 1, là phòng khách và hai phòng ngủ nhỏ. Lầu 3 là master bedroom với một bao lơn rộng thoáng.

Mặt tiền của dãy phố Hưng Thái
 

    

Bản vẽ một căn nhà phố: tầng trệt lầu 1 và lầu 2
 
2. Nhà phố thương mại
Một trong nhiều lý do ra đời của nhà phố còn do một công năng độc đáo của nó, đó là vừa kết hợp được chức năng ở với chức năng kinh doanh trong cùng một căn nhà. Dĩ nhiên chỉ có một số nhà phố toạ lạc tại vị trí phù hợp mới có thể kiêm thêm chức năng kinh doanh này.
Khu nhà thương mại Nam Long, mặc dù nằm trong khu phố do công ty Nam Long phát triển nhưng riêng một trục đường băng ngang khu này lại nằm trong quy hoạch phát triển thành trục lộ thương mại của quận 7 và có tên đường chính thức (đường Trần Trọng Cung) chứ không chỉ là đường nội bộ do Nam Long đặt tên. Đường Trần Trọng Cung khi hoàn tất sẽ nối đại lộ Huỳnh Tấn Phát với cầu Phú Mỹ để đi Vũng Tàu, nên nhiều triển vọng sẽ trở nên sầm uất sau này.
Ta thấy chủ đích của nhà đầu tư nhằm biến khu nhà thành một phố thương mại sầm uất được thể hiện rõ với đường có lộ giới 28 mét, vỉa hè cho bộ hành rộng 11 mét có thiết kế chỗ đậu cho xe hơi lẫn xe gắn máy riêng (để không chiếm chỗ của người đi bộ).
Cũng giống như khu phố Hưng Thái, nhà phố Nam Long cũng có bề ngang 5 mét rộng rãi hơn số phận dưới 4 mét của nhà phố kiểu cũ, đường nội bộ riêng phía sau nhà rộng đến 3 mét giúp nhà thông thoáng trước sau và hình thành một lối đi riêng cho sinh hoạt gia đình chứ không dùng chung cửa trước vốn đã là khu vực buôn bán.
Nhìn vào bản vẽ mặt bằng khu nhà ta thấy tầng trệt và lửng dành cho kinh doanh (ở tầng trệt, phía sau là nơi để xe gắn máy của gia đình), kế đó là lầu 1, 2 và tầng áp mái dùng cho sinh hoạt gia đình.
Ở đây lại một lần nữa tính ưu thế của sự đồng bộ nhưng không đơn điệu của một khu nhà phố có quy hoạch chung so với một khu vực tự phát đã được làm nổi bật lên.
 

 

Mặt tiền của nhà phố thương mại Nam Long. Lối sau nhà rộng 3m
 
 
Bản vẽ tầng trệt và lầu 1 của Nam Long
 
3. Một KTS hàng đầu của Đức kiên quyết bảo vệ lối sống nhà phố
Ở đây, chúng tôi giới thiệu một khu dân cư phát triển theo lối nhà phố liên kế - vườn tại Đức, hiện vẫn được sử dụng và được xem là chuẩn mực cần bảo tồn của loại nhà này dù đã được xây dựng từ nửa đầu thế kỷ 20.
Điểm đáng chú ý là vị KTS thiết kế, quy hoạch khu nhà, ông Bruno Taut được xem như là người tiên phong hàng đầu của thế kỷ 20 về thiết kế nhà, lại rất không thích lối sống căn hộ, viết trong tác phẩm Die Stadtkrone, ông nhấn mạnh, bản thân ông có niềm tin rất mạnh mẽ rằng, nhiều giá trị mới sẽ được mang đến cho cộng đồng khi xây dựng những căn nhà hơn là xây những khối căn hộ to lớn; ông cũng đùa rằng một ngày nào đó, thượng đế sẽ thay tất cả khối nhà căn hộ đồ sộ đó bằng các ngôi nhà vốn nhiều tính nhân văn hơn.
Hình 1, 2: Các căn nhà được thiết kế cho gia đình hai thế hệ (vợ chồng và các con). Mỗi khối nhà có 6 căn. Kiến trúc đơn giản nhưng gần gũi với hai tầng dưới được nhấn theo chiều dọc và tầng trên cùng nhấn theo chiều ngang để tạo cảm giác không quá cao cho căn nhà. Lối vào từng căn nhà đều có một mảng vườn nhỏ, nhiều ánh nắng vàng và đầy tình tự.
Ngôi nhà chú ý đến công năng và sự dễ chịu, tuy là "nhà hộp", nhưng các khu vực có sự tách biệt do phân bổ trên ba tầng khác nhau, từ đây tất cả các phòng đều có cửa sổ thông với bên ngoài, không ở đâu bị trở thành một góc đóng kín cả.
Bản vẽ phối cảnh và mặt bằng nhà: Nhà có một tầng hầm, một trệt và hai lầu, phát triển theo quan niệm "sân trước, vườn sau" thông thoáng. Ta thấy ở tầng trệt khi vừa vào nhà là sảnh nhỏ với cầu thang xoay rất đẹp và gọn (xem hình 3), bên trái là gian bếp. Đi sâu vào là phòng khách dùng chung như phòng sinh hoạt gia đình. Phòng này trông thẳng ra một bao lơn có mái che nhìn xuống một khoảng vườn nhỏ phía sau. Xin xem chú thích bản vẽ để hiểu về bố cục căn nhà.
1. Cửa vào với bậc thềm ba cấp xây gạch, một tay cầm cách điệu, ôvăng che mưa nắng bên trên và hai bên là các tấm pa-nô bằng kính vừa tạo một chút tách biệt, vừa che mưa tạt, lại cho ánh sáng đi qua
2. Hàng gạch dọc kéo dài suốt chiều cao toà nhà vừa là điểm nhấn vừa tạo cách biệt giữa các nhà
3. Tầng trên cùng nhấn theo chiều ngang làm cho căn nhà "thấp" xuống một chút
4. Tầng hầm được ngăn làm đôi, phía trước làm phòng giặt, phía sau làm kho
5. Cửa thông thoáng cho tầng hầm
6. Sảnh vào nhà với cầu thang bên phải và nhà bếp bên trái
7. Bao lơn nhìn ra mảnh vườn phía sau với mái che bằng kính
8. Toilet nằm trên tầng 2
9. Buồng thang dẫn lên tầng 3 hẹp hơn để dành thêm không gian cho các phòng
10. Các phòng ngủ đều có cửa sổ nhìn xuống mảnh vườn nhỏ phía sau
11. Ống khói hình thành từng cặp cho hai nhà liền kề
 
Mỗi khối nhà có 6 căn. Lối vào từng căn nhà đều có một mảng vườn nhỏ, nhiều ánh nắng vàng và đầy tình tự
 
 
Một căn hộ trong block 5 căn. Ở tầng trệt khi vừa vào nhà là sảnh nhỏ với cầu thang xoay rất đẹp và gọn
 
          
Bản vẽ  tầng trệt và lầu 1
 
4. Một phố cổ có nội hàm hoàn toàn mới
Khá giống với trường hợp phố cổ Hà Nội, khu nhà phố ở đường Martaban, Singapore cũng là khu dân cư được bảo tồn của đảo quốc sư tử. Xem hình 1 ta thấy căn nhà thuộc khu phố buộc phải giữ nguyên thiết kế cổ mặt tiền, chiều cao khống chế không quá 2 tầng và một tầng áp
mái. Nhưng, đó chỉ là phía ngoài, bên trong căn nhà phố này là một sự cách tân hoàn toàn và đầy tính sáng tạo. Nói sáng tạo bởi, yêu cầu của chủ nhà là khá khắt khe: đương đại hoá căn nhà nhưng vẫn bảo tồn cách sống của một nhà phố thấm đượm phong cách sống của Singapore hồi nửa đầu thế kỷ 20, nên kiến trúc sư buộc phải tìm một lối đi mới mẻ.
Hình 2 và bản vẽ mặt bằng: Điểm đáng chú ý của căn nhà phố là cái sân trong rất kỳ thú này. Xem bản vẽ ta thấy, sân được bố trí theo hình chữ L nằm bọc 1/3 phía sau nhà, bên cạnh là gian bếp gắn kính làm cho không gian tổng thể rất nhẹ nhàng, thoáng đãng. Riêng sân, dù có hình dáng chân phương nhưng không đơn điệu với một mảng gạch lát vàng nằm trên một hồ nước, nhấn lệch một đầu là bụi cây xanh điểm xuyết vài hàng dây leo, ở giữa là bộ bàn ghế thư giãn ngoài trời. Lối dẫn vào sân và bọc ra sân sau thiết kế bằng các phiến gạch rời tạo cảm giác như các lối đi thiên nhiên và giảm độ nặng của một mảng sân gạch quá rộng.
Hình 3: Giữa phòng khách (ở phía xa của hình) và phòng ăn là một tấm ngăn nhẹ giúp ánh sáng từ phía trước tràn vào bên trong nhà.
Hình 4: Phòng ngủ chính trên tầng 3 áp mái được lấy sáng tự nhiên rất tốt cùng với hướng dốc của trần cho ta cảm giác một biệt thự hơn là căn nhà phố đơn điệu.
Hình 5, 6, 7: Phòng sinh hoạt gia đình ở tầng 1 ngay trên khoảng sân trong, có cửa sổ cho một góc nhìn xanh rì không hề tạo cảm giác tù túng của "nhà hộp". Từ đây có lối đi vào phòng tắm đẹp, thoáng và hiện đại như phòng tắm của một khu resort, với cái lạnh của đá hoà quyện với cái dịu của cây xanh. Bên hông lối đi này là một dàn cửa sổ lá sách thông thoáng.
 
 
Hình 1 và 2
 

 

Hình 3 và 4
 
Hình 5

         

Hình 6 và 7
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 7 (2006)

Các tin khác