Những nét mày trên gương mặt sông

5/11/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài Đỗ Trung Quân ảnh Phan Quang - T.L

Có những chiếc cầu thật đơn giản nhưng lịch sử đi qua tạo cho nó một số phận trở nên danh tiếng mãi mãi như cầu sông Kwai vùng biên giới Viễn Đông trong Đệ nhị thế chiến. Có những chiếc cầu tự thân nó đã là một công trình của kiến trúc và điêu khắc nhưng để trở nên bất hủ nó vẫn cần một thiên tài chạm vào: cầu Mirabeau vắt qua sông Seine và những vần thơ của Apolinaire.

 
Khi thành phố lên đèn
 
 
Ảnh tư liệu Sài Gòn đầu thế kỷ 20 dọc kênh Bến NghéCầu Mống nối quận 1 và quận 4
 
Nhưng những chiếc cầu ở đây có số phận khác, thật bình thường nhưng nó gắn liền với sự phát triển của cả một vùng đất rộng lớn, nó là nhịp nối phát triển kinh tế đầu tiên, là khởi đầu hình thành đô thị hóa trong dòng phát triển của 300 năm thành phố Sài Gòn - nay là thành phố Hồ Chí Minh. Những chiếc cầu thoạt tiên chỉ là những mạch máu thông thương nhưng vô cùng quan trọng hầu hết được xây dựng từ những thập niên 20 - 30 đầu thế kỷ trước, khi Sài Gòn còn là thuộc địa của người Pháp: cầu Quay, cầu Chữ Y, cầu Nhị Thiên Đường,...
Những chiếc cầu cái còn, cái mất theo thời gian, lịch sử và sự phát triển đô thị. Dù mất hay còn, nó cũng đã gắn bó số phận với con người, bao nhiêu bước chân, dòng xe hết thế hệ này đến thế hệ khác thông thương qua nó. Mặc nhiên, những chiếc cầu ấy đã trở thành ký ức - những ký ức sống động của người Sài Gòn quá khứ lẫn hôm nay.
Ký ức về những chiếc cầu xa xưa trên đất Gia Định cũ được gợi lại từ một nhận định bất chợt, bâng quơ của ông Trịnh Quang Mẫn một người làm quản lý khách sạn Victoria Châu Đốc - một người đàn ông đi nhiều, nhiều thăng trầm và cũng đủ lịch lãm để nói rằng ông đã đi nhiều nơi trên đất nước mình. Ở miền Nam nơi ông sinh ra, những chiếc cầu sao cứ giống hệt nhau, đơn điệu, buồn tẻ với những lan can xi măng thẳng và khô khốc, những trụ cầu nặng nề, thô tháp cắm thẳng xuống đáy sông... Ừ nhỉ! Đây là một nhận định không bâng quơ chút nào khi trong kiến trúc cầu trên sông luôn được xem như một tác phẩm điểm xuyết cho gương mặt bao giờ cũng đẹp của một dòng sông êm đềm thơ mộng hay hùng vĩ cuồn cuộn...
 

 

Cầu Nhị Thiên Đường và dấu tích lịch sử còn trên thành cầu
 

 

Lối dẫn lên cầu, cảnh ở bến Bình Đông. Cầu sắt ở bến Bình Đông, nối quận 6 sang quận 8
 
Nhưng hãy trở lại với những ký ức của những chiếc cầu của Sài Gòn - dấu vết của một thời thuộc địa cũng đồng thời là những phương tiện có công lao trong dòng phát triển kinh tế, xã hội.
Người Sài Gòn thường có tư duy về vùng miền, địa danh hay một vật thể rất cụthể. Chợ có vườn chuối chung quanh sẽ là chợ Vườn Chuối, chợ có một cây quéo cổ thụ trước lối vào sẽ là chợ Cây Quéo. Những chiếc cầu cũng thế, hình dáng thế nào sẽ có tên thế ấy: có 3 chân sẽ là cầu 3 Cẳng (hay cầu Chữ Y), có hiệu thuốc Đông y nổi tiếng với chai dầu gió Nhị Thiên Đường - hình tượng hai vị Phật Di Lặc tươi cười - bụng phệ ở gần đâu đó chiếc cầu sẽ có tên cầu Nhị Thiên Đường. Và còn nữa, cầu Bông, cầu Kiệu... Những cái tên giản dị, cụ thể không gì cụ thể hơn.
Chiếc cầu Quay duy nhất từ thời thuộc địa đã biến mất. Đấy là chiếc cầu theo giờ nhất định của con nước lên xuống sẽ di động mở lối cho tàu thuyền lớn qua lại. Sau nó, Sài Gòn không còn chiếc cầu Quay nào nữa có lẽ bởi địa hình sông rạch đã thay đổi theo thời gian.
Chiếc cầu Nhị Thiên Đường được xây dựng từ năm 1925 còn đó, vẫn vững vàng làm nhiệm vụ của huyết mạch giao thông đô thị và nó còn nổi tiếng thêm nữa bởi là nơi những nhà "thiên văn học" áo thun 3 lỗ - quần xà lỏn ra đứng sáng chiều ngó mây trông nắng... cá độ thời tiết. Những nhà "khí tượng học" bụng phệ có, lêu nghêu có nhưng dự đoán "thần sầu quỷ khốc". Đặt một chiếc ly trên thành cầu, báo trước cơn mưa sẽ tới. Cơn mưa sẽ kéo dài bao lâu, 5 phút, 10 phút và 1 giờ,... nước mưa sẽ cao bao nhiêu trong... ly nước tùy theo dự báo.
Chỉ thế thôi, có người phút chốc rủng rỉnh túi tiền đủ xài một tháng, có kẻ "đổ nợ", nhẹ thì hết tiền, nặng thì "bay" mất chiếc xe, từ nay cuốc bộ dài dài. Họ, những "phong vũ biểu" quái kiệt từng làm xôn xao dư luận, làm tốn hao giấy mực "nhật trình". Khen ngợi có, phê phán bài bạc có, nhưng cũng đáng ngả nón chào về khả năng "hô phong hoán vũ" tựa Gia Cát Khổng Minh đất Thục thời Tam Quốc...
N h ư n g chuyện dân gian đi qua, cái nhận định bâng quơ về sự giống nhau của các cây cầu xứ ta cũng làm ta buộc phải nhớ lại, phải giật mình rằng: Một đô thị đẹp phải có kiến trúc đẹp, những dòng sông chảy qua đô thị cùng cần một nhan sắc: những chiếc cầu đẹp, có thẩm mỹ, có kiến trúc, có nghệ thuật và không thể... sinh đôi huống gì sinh bảy, sinh mười...
Những chiếc cầu trong quá khứ đã hoàn tất sứ mệnh của nó, đã từng tiện ích và phù hợp với cảnh quan thuở ban sơ của nó. Còn tương lai - một Sài Gòn - thành phố Hồ Chí Minh ngày càng phát triển để hứa hẹn rực sáng. Trong quy hoạch đô thị - ai sẽ phải nhớ đến những chiếc cầu tương lai ấy? Và nhớ để làm đẹp - phải đẹp!
 
 

 

Nơi chạc ba cầu chữ Y và cầu chữ U
 
Cầu nối trung tâm Sài Gòn với bến vân đồn (Q. 4)
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 5

Các tin khác