Cột cờ Hà Nội – di tích kiến trúc thời Nguyễn trong Thành cổ Hà Nội
Cuốn sách đó bây giờ tôi vẫn giữ, dù đã sờn rách theo năm tháng. Đó là một câu chuyện lịch sử vô cùng hấp dẫn với một đứa trẻ như tôi hồi đó. Trong truyện, có nhiều nội dung và tình tiết hay, nhưng tôi nhớ nhất là trang tả cảnh Hoàng thành Thăng Long với vẻ đẹp nguy nga, lộng lẫy, kỳ vĩ của những cung điện: Long An, Thúy Hoa, Long Thụy, Nguyệt Minh, Nhật Quang, Uy Viễn, Nghênh Xuân, Giảng Vũ, Tập Hiền, Cao Minh… Trong đó, chính điện Long An “cao bốn tầng xây trên đỉnh núi Nùng như cái búp sen nhô lên ở giữa”; còn các cung điện, lầu các khác “bao bọc chung quanh tầng tầng lớp lớp chẳng khác những cánh sen đang độ nở xòe”. Đoạn văn rất hay đó, tôi đã chép vào sổ tay văn học của mình, với những tưởng tượng và suy đoán về một không gian quá khứ cách hiện tại gần một ngàn năm. Tôi đã nghĩ Hoàng thành thời ấy rất đẹp và rực rỡ, xứng đáng với cái tên kinh đô mới vua Lý Thái tổ đặt là Thăng Long - một cái tên đầy khát vọng.
Bắc Môn – di tích kiến trúc thời Nguyễn trong Thành cổ Hà Nội
Những di vật khai quật khảo cổ ở Hoàng thành Thăng Long
Bố tôi là bộ đội, công tác tại Học viện Quân sự cấp cao ở khu Nghĩa Đô; nay là Học viện Quốc phòng nằm trên đường Hoàng Quốc Việt. Ngày ấy con đường đi qua trước cổng cơ quan bố tôi còn chưa có tên. Nhà tôi ở khu Mai Dịch, huyện Từ Liêm, cách cơ quan bố tôi chừng 4-5 cây số. Bố tôi đi làm bằng xe đạp. Khi đi làm từ nhà, ông hay mặc thường phục, và đến cơ quan mới thay quân phục làm việc; hết giờ lại thay thường phục đạp xe về nhà. Thỉnh thoảng, có hôm ông mặc quân phục đầy đủ quân hàm, quân hiệu, đội mũ kê-pi nghiêm chỉnh từ nhà, và có ô tô đến đón đi làm. Những hôm ấy, ông bảo với mẹ con tôi rằng: Đi công tác trong “Thành”. Khi tôi đủ lớn để thắc mắc, ông giải thích “Thành” tức là khu Hoàng thành Thăng Long - Thành cổ Hà Nội - nơi đóng quân của nhiều cơ quan quân sự, trong đó có Bộ Quốc phòng và Bộ tổng Tham mưu. Rồi để giải đáp rõ hơn thắc mắc của tôi, một ngày ông dẫn hai chị em tôi đi thăm Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự) nằm dưới chân Cột cờ Hà Nội. Ông nói với tôi rằng những cung điện nguy nga trong truyện tôi đọc nay không còn nữa, “Thành” cũng chỉ là một khái niệm định vị chứ không còn ranh giới rõ ràng, chỉ còn một số di tích thời sau; nhưng ngoài Cột cờ ra, tôi cũng không biết cụ thể.
.jpg)
Đoan Môn – cửa vào Cấm thành – Hoàng thành Thăng Long – di tích kiến trúc thời Lê
Thềm Rồng điện Kính Thiên trong Cấm thành – Hoàng thành Thăng Long – di tích kiến trúc thời Lê
Sau này, tôi đọc sách và tìm hiểu lịch sử, mới biết khu “Thành” ấy là Thành cổ Hà Nội xây thời Nguyễn, trên nền thành Thăng Long thời Lý- Trần- Lê. Và mãi đến những năm đầu của thế kỷ mới, chính xác là năm 2002, cuộc khai quật khảo cổ của giới chuyên môn đã phát lộ ra khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, cho thấy trầm tích giá trị của văn hóa - lịch sử ngàn năm. Bên cạnh khu di tích khảo cổ, thì những kiến trúc còn tồn tại đã được tôn tạo, trùng tu. Ngoài Đoan Môn là kiến trúc thời Lê thì Cột cờ, Bắc môn, Hậu lâu là những di tích thời Nguyễn. Cho đến trước Đại lễ 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội vào năm 2010, dần dần, các khu quân sự trong thành cổ được bàn giao về cho cơ quan quản lý văn hóa, và người dân đã được vào tham quan. Một di sản có một không hai, mang tầm vóc to lớn, đặc biệt, kỳ vĩ đã lộ diện. Và thật hạnh phúc, tự hào khi trước thềm đại lễ 1.000 năm, khu di tích Hoàng thành Thăng Long đã được UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Từ đó đến nay, tôi đã nhiều lần vào Hoàng thành Thăng Long, để ngắm nhìn những kiến trúc, những di vật còn lại - đậm dấu ấn thời gian, để tự hào và cũng xót xa, nuối tiếc trước những mất mát bởi khắc nghiệt thời gian và những binh biến phù trầm. Trong khu Cấm thành (Hành cung) xưa, chỉ còn lại thềm rồng chính điện Kính Thiên. Mỗi lần đứng đó, tôi lại nhớ về trang văn trong sách xưa, với những cung điện nguy nga, lộng lẫy và mơ ước một ngày nào đó, chúng sẽ hiện diện ở nơi đây…
.jpg)
Cầu Nhật Tân – cây cầu vượt sông Hồng quy mô lớn nhất tính đến hiện tại
Cụm công trình khách sạn Daewoo và tòa nhà văn phòng Daeha - xây dựng thời kỳ mở cửa
Mơ ước của tôi có thể chỉ là mơ ước, nhưng có lẽ nhiều người cũng có mơ ước giống tôi. Thành phố Hà Nội đã hình thành và phát triển theo quy hoạch đô thị kiểu phương Tây, không còn là đô thị thành lũy phong kiến của phương Đông nữa. Nhưng khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long vẫn còn đó, vẫn là niềm tự hào về một quá khứ huy hoàng của tiền nhân. Và mơ ước ấy không phải là không có lý, khi tháng 11.2023, Viện Nghiên cứu Kinh thành (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đã công bố mô hình phục dựng điện Kính Thiên thời Lê trong khu Cấm thành-Hoàng thành Thăng Long. Điều này là niềm vui cho biết bao người mong đợi; và vui hơn nữa là UNESCO đã chấp thuận đề xuất của Việt Nam về việc triển khai thực hiện dự án này.
Hơn 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội, đã có biết bao đổi thay. Nhưng có lẽ, đối với tôi, từ khi sinh ra đến bây giờ, là nhiều đổi thay nhất, trên mọi phương diện. Tôi đã được chứng kiến giai đoạn thời bao cấp đầy khó khăn chuyển sang mở cửa, kinh tế thị trường. Gia đình tôi, cũng như bao gia đình Hà Nội khác đã từ chỗ phải đi vay gạo, vay dầu…, sống trong nhà cấp 4 tập thể nay đã có nhà riêng khang trang, đồ đạc tiện nghi, có ăn ngon, mặc đẹp và cuộc sống tinh thần phong phú. Tất nhiên mọi sự so sánh đều khập khiễng, nhưng khi nói đến sự đổi thay phát triển, không thể bỏ qua phép so sánh đó.
Hà Nội ngày ấy chỉ có 4 quận nội thành: Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng. Hà Nội nhỏ bé, đúng vậy, khi đi ra đến Cầu Giấy phía nhà tôi ở là ngoại ô bát ngát cánh đồng. Rồi thêm quận Tây Hồ, Cầu Giấy, Thanh Xuân; rồi thêm tiếp quận Long Biên, Hoàng Mai, rồi sau nữa có Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm. Khu nội đô ngày càng mở rộng. Và Hà Nội rộng thêm nữa khi sáp nhập toàn bộ tỉnh Hà Tây về. Từ một thành phố nhỏ bé, Hà Nội đang có một vị thế của siêu đô thị quy mô trên mọi mặt.
.jpg)
Công viên Cầu Giấy và khu đô thị mới Cầu Giấy – quận Cầu Giấy
Công trường đêm
Hà Nội ngày ấy chỉ có mỗi cầu Long Biên bắc qua sông Hồng, hơn 3/4 thế kỷ sau khi cầu Long Biên hoàn thành mới có thêm cầu Thăng Long, cầu Chương Dương vào những năm 80 thế kỷ trước. Và trong thế kỷ mới Hà Nội đã có thêm cầu Thanh Trì, cầu Vĩnh Tuy, cầu Nhật Tân; sắp tới là cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên, cầu Thượng Cát… và nhiều cây cầu nữa, nối đôi bờ sông Hồng, là mạch máu giao thông cho một thủ đô phát triển.
Hà Nội ngày ấy, những công trình có quy mô lớn hầu hết do người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ 20, một vài công trình khác mang dấu ấn Xô Viết. Nhưng sang thế kỷ 21, hàng loạt công trình quy mô lớn, tầm cỡ quốc gia ra đời: Nhà ga T1 cảng hàng không Nội Bài, sân vận động Mỹ Đình, Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Bảo tàng Hà Nội, Nhà Quốc hội, Cung Văn hóa Thiếu nhi (mới), Bảo tàng Lịch sử Quân sự (mới), Nhà hát Hồ Gươm, Trung tâm Triển lãm Quốc gia… Tất cả đã làm nên một gương mặt mới của kiến trúc đô thị đầy sức sống.
Hà Nội ngày ấy, công trình cao nhất là khách sạn Thăng Long (nay là khách sạn Hà Nội) cao 11 tầng bên hồ Giảng Võ, tiếp sau là khách sạn Daewoo 17 tầng bên hồ Thủ Lệ. Hà Nội bây giờ có hàng trăm tòa nhà cao hàng chục tầng, trong đó công trình Landmark 72 cao 72 tầng từng là tòa nhà cao nhất Việt Nam.
Hà Nội ngày ấy, chỉ có các khu tập thể: Kim Liên, Trung Tự, Thành Công, Giảng Võ, Nghĩa Tân… với nhiều hạn chế về kiến trúc, diện tích, tiện nghi. Nay Hà Nội có hàng chục khu đô thị mới với chung cư cao tầng, hiện đại; bắt đầu từ khu đô thị mới Linh Đàm, mang tính thử nghiệm và được coi là khu đô thị kiểu mẫu, tới nhiều khu đô thị mới sau này như Định Công, Trung Hòa-Nhân Chính, Nam Thăng Long, Mỹ Đình, Cầu Giấy, Việt Hưng, Đặng Xá… nằm ở những quận mới đang phát triển và cả những huyện ngoại thành.
.JPG)
Khu đô thị Mỗ Lao – quận Hà Đông
Nhà ga T1 – cảng hàng không quốc tế Nội Bài – một trong những công trình quy mô lớn đầu tiên ở Hà Nội sau Đổi mới
Hà Nội ngày ấy, xe đạp là phương tiện giao thông cá nhân phổ biến; bây giờ là xe máy và ô tô.
Hà Nội ngày ấy, tàu điện đi chậm hơn xe đạp, bây giờ đã có đường sắt đô thị trên cao và đi ngầm.
Hà Nội ngày ấy, phải gọi nhờ, hay nghe nhờ điện thoại cố định, giờ hầu như ai cũng có điện thoại di động thông minh.
Hà Nội ngày ấy, quen thuộc với những lá thư dán tem, giờ là internet siêu nhanh mọi lúc mọi nơi.
Hà Nội ngày ấy, và bây giờ, đã khác rất nhiều…
Tôi cảm thấy mình may mắn được sinh ra, lớn lên, trưởng thành trong thời gian ấy. Đã trải qua những năm tháng nhọc nhằn, khó khăn, đã được chứng kiến một Hà Nội thay đổi, chuyển mình phát triển với một tốc độ đáng kinh ngạc. Tôi vẫn còn giấc mơ từ trang sách tuổi thơ về một Hoàng thành Thăng Long rực rỡ trong quá khứ, và đang mơ một giấc mơ của một Hà Nội trong tương lai: Một đô thị phát triển, thịnh vượng, tốt và đẹp về mọi mặt: Kinh tế, giao thông, giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường…; và những di sản được trân trọng gìn giữ. Vẫn biết rằng còn nhiều việc phải làm, còn nhiều lĩnh vực vẫn tồn tại những bất cập phải giải quyết, để Hà Nội trở thành một thành phố hấp dẫn, đáng sống, là nơi thu hút nhân tài, xứng đáng là thủ đô văn hiến. Hơn 1.000 năm trước, vua Lý Thái tổ đặt tên Thăng Long với khát vọng Rồng bay; tôi cũng có giấc mơ về một Hà Nội mới trong thời đại của tôi- một giấc mơ Rồng bay.
THEO KT&ĐS SỐ 238