KTS Nguyễn Việt Triều và tác phẩm do anh sáng tác
Anh bắt đầu quan tâm tới sự xuất hiện của tác phẩm nghệ thuật trong không gian kiến trúc và nội thất từ khi nào?
Từ thời sinh viên, khi sống trong những căn nhà trọ rất nhỏ, tôi đã cảm nhận được sự khác biệt giữa không gian mình ở với nhiều nơi khác. Vì những tác phẩm hay đồ vật tôi sưu tầm, lượm lặt hoặc tự vẽ mang lại cho không gian một câu chuyện riêng, khác với những gì thường bị đóng khung bởi định kiến “nó phải là”.
Một tác phẩm nghệ thuật khi được đặt vào đúng không gian có thể làm thay đổi “tần số cảm xúc” của cả công trình như thế nào?
Một tác phẩm nghệ thuật được đặt để đúng chỗ và có chủ đích sẽ tạo ra sự thay đổi đáng kể về cảm xúc, năng lượng cho không gian.
Không gian kiến trúc về bản chất thường trung tính - là tường, trần, sàn và nhịp điệu hình khối đã được định hình khi công trình hoàn thiện. Nhưng khi một tác phẩm xuất hiện đúng chỗ, không gian ấy không còn thuần vật lý, mà bắt đầu chất chứa cảm xúc và nhịp điệu. Còn tác phẩm trở thành “nhịp phách” mới, được phối lại trong tổng thể công trình.
Chẳng hạn, một bức tranh trừu tượng tiết chế màu sắc hay có bố cục nghiêm cẩn có thể khiến nhịp cảm xúc của người xem chững lại. Ngược lại, một tác phẩm màu sắc tươi sáng, bố cục sinh động có thể làm một không gian trầm lạnh trở nên căng tràn sức sống, thậm chí tạo cảm giác nặng nề, kính sợ, hoặc “tăng động”.
Ở thời điểm đó, tác phẩm nghệ thuật giống như âm nhạc trong điện ảnh: Không xuất hiện ở tiền cảnh, nhưng đủ sức dẫn dắt và neo cảm xúc để thay đổi trải nghiệm của con người về không gian, thậm chí nâng tầm toàn bộ công trình thành một chỉnh thể có hồn.
Bone House của KTS Quốc Bình Qbi. Ảnh Happynest
Anh có nhắc đến ý tác phẩm nghệ thuật “dẫn dắt và neo cảm xúc để thay đổi trải nghiệm của con người về không gian”. Vậy anh có thể chia sẻ về các dự án mà tác phẩm đóng vai trò dẫn dắt, thậm chí trở thành linh hồn của không gian?
Với tôi, thế giới có duy nhất một công trình đáp ứng đủ tiêu chí như câu hỏi của bạn, đó là Rothko Chapel do KTS Philip Johnson và Howard Barnstone thực hiện. Ở công trình này, toàn bộ không gian kiến trúc gần như được sinh ra để phục vụ cho loạt tranh trừu tượng của Mark Rothko.
Còn tại Việt Nam, cá nhân tôi thấy “Bone House” của KTS Quốc Bình Qbi là một ví dụ điển hình. Bản thân công trình được xem như một “con thuyền Noah” để chuyên chở các tác phẩm nghệ thuật.
Ngoài ra, các bảo tàng cũng là những ví dụ hiển nhiên, đó là nơi công trình được sinh ra vì các tác phẩm.
Vậy tác phẩm nghệ thuật thường sẽ xuất hiện ở giai đoạn nào trong quá trình thiết kế?
Bản thân công trình nếu vượt thoát các tiêu chí thông thường của một công trình chất lượng (không gian tốt, thẩm mỹ tốt) đã là một tác phẩm nghệ thuật. Tức ngoài ra nó còn có ý niệm, có sự gợi mở những chiều kích khác cho tâm hồn con người, thậm chí mở rộng biên giới của chính nó. Về thời điểm tác phẩm nghệ thuật xuất hiện thường là ngẫu nhiên tuỳ đề bài của công trình. Đôi khi, tác phẩm nghệ thuật là ý niệm khởi thuỷ cho toàn bộ dự án, đôi khi nó xuất hiện cuối quá trình hoàn thiện như một dấu câu cho công trình thêm cảm xúc.
Tác phẩm nghệ thuật có thể được đưa vào không gian một cách có chủ đích, ngay từ giai đoạn thiết kế
Anh nghĩ sao về quan điểm cho rằng những không gian có sự hiện diện của nghệ thuật thường gắn với yếu tố xa xỉ hoặc giới hạn trong một nhóm khách hàng nhất định?
Đó là một sự thật, chí ít là đến thời điểm này nó vẫn là một hiện thực của thị trường nghệ thuật đang manh nha ở Việt Nam.
Tác phẩm nghệ thuật thường được xuất hiện trong không gian của các nhà sưu tập hay của các gia đình có điều kiện kinh tế vượt trội. Vì thế, nghệ thuật được gắn liền với tháp ngà của xa xỉ và hàn lâm, khiến nó trở thành biểu tượng của sự phân tầng trong đời sống xã hội.
Tuy nhiên điều này cần được minh định rằng, sự phân tầng này không nằm ở bản chất nghệ thuật hay giá trị tác phẩm mà nằm ở việc tiếp cận nghệ thuật, nó phản ánh trình độ và khoảng cách văn hóa trong cách tiếp cận của đại chúng và một bộ phận có nhu cầu sở hữu tác phẩm để phục vụ nhu cầu nội tại hay ngoại tại.
Một khi quan niệm tác phẩm nghệ thuật ra đời trong đời sống thì nó phải vì đời sống, và mọi người đều có thể cảm nhận, trải nghiệm theo cách của họ mà không cần phải là chuyên gia hay có tài sản đồ sộ. Nó như nhu cầu cơ bản của tâm hồn con người, không phải là đặc quyền, đặc ân của bất cứ tầng lớp nào, dù vô tình hay cố tình gán lấy.
Theo anh thì mối quan hệ giữa nghệ thuật- kiến trúc - con người trong thực hành thiết kế hiện nay đang thay đổi như thế nào?
Tác phẩm nghệ thuật đã sớm xuất hiện trong các công trình công cộng hay nhà ở tư nhân. Tuy nhiên, việc thực hành thiết kế đưa yếu tố này vào không gian lại rất hy hữu. Đa phần, việc đưa tác phẩm nghệ thuật vào công trình chỉ là công đoạn cuối như tôi vừa chia sẻ, như là việc decor điểm xuyết không gian. Việc ý thức rằng đưa tác phẩm nghệ thuật vào không gian gần đây mới bắt đầu được quan tâm một cách chủ động.
Kiến trúc sư có đang dần trở thành người giám tuyển nghệ thuật (curator) của công trình không? Và khi nào thì kiến trúc chạm đến ranh giới của nghệ thuật, và ngược lại?
Bản thân kiến trúc sư đã là giám tuyển nghệ thuật của công trình mà người đó chịu trách nhiệm về mặt thẩm mỹ thông qua lựa chọn vật liệu, thiết bị, đồ nội thất, decor… Tuy nhiên, để kiến trúc chạm tới ranh giới nghệ thuật, như một ý tôi trả lời bên trên thì bản thân kiến trúc phải vượt thoát khỏi định nghĩa và biên giới kiến trúc thuần túy như về mặt chất lượng xây dựng, chất lượng tổ chức công năng hay chất lượng thẩm mỹ của chính nó. Nó phải trở thành tiền đề cho chiều kích khác nảy nở như tâm linh, triết học hay bất kỳ dự phóng khác cho tâm hồn con người rộng mở, hay cho chính nó- có tâm hồn.
Anh kỳ vọng điều gì trong tương lai khi nghệ sĩ và kiến trúc sư ngày càng tìm thấy ngôn ngữ chung để cùng tạo ra những không gian giàu cảm xúc hơn?
Để đi xa, kiến trúc ngày càng cần đến sự sáng tạo liên ngành, trong đó các loại hình nghệ thuật tạo hình thị giác là một cộng hưởng rất chất lượng cho đồ án. Khi kiến trúc sư và nghệ sĩ tìm được tiếng nói chung, hay nói cách khác, họ cùng chia sẻ một nền tảng cảm xúc và tư duy thì không gian được tạo ra sẽ vượt lên khỏi tính chức năng để chạm đến trải nghiệm tinh thần.
Tôi cho rằng sự phối hợp này sẽ ngày càng trở nên hiển nhiên trong tương lai, khi thị trường và nhận thức về nghệ thuật đạt đến một biên độ đủ lớn. Lúc đó, nghệ thuật không còn đứng bên lề kiến trúc, mà trở thành một phần tự nhiên của quá trình hình thành không gian.
Anh có nói “để đi xa, kiến trúc ngày càng cần đến sự sáng tạo liên ngành, trong đó các loại hình nghệ thuật tạo hình thị giác là một cộng hưởng rất chất lượng cho đồ án”. Đây có phải là lý do anh và May Artspace tổ chức triển lãm “Tác phẩm nghệ thuật trong không gian kiến trúc nội thất”?
Cũng một phần là như thế. Phần quan trọng hơn, tôi mở May Artspace và tổ chức triển lãm - talk show “Tác phẩm nghệ thuật trong không gian kiến trúc nội thất” nhằm thúc đẩy nhận thức của cộng đồng về nghệ thuật trong đời sống. Và trước tiên, với vai trò là người dẫn dắt, kiến trúc sư/nhà thiết kế phải là người nhận thức rõ nhất về giá trị của tác phẩm nghệ thuật trong không gian mà họ sáng tạo để tư vấn, truyền cảm hứng cho khách hàng của mình
Anh có dự định sẽ tiếp tục tổ chức những hoạt động tương tự trong thời gian tới không?
Có, tôi rất muốn tổ chức lại và nhiều lần vì có như vậy, mới tạo được hiệu ứng và sự lan toả đủ lớn để tác động vào cộng đồng, mang lại giá trị tích cực cho ngành kiến trúc và nội thất nói riêng cũng như xã hội nói chung.
KT&ĐS xin cảm ơn KTS Nguyễn Việt Triều vì cuộc trò chuyện ý nghĩa và thú vị. Câu hỏi cuối cùng, nếu có thể gửi một thông điệp ngắn gọn đến các kiến trúc sư về mối quan hệ giữa nghệ thuật và không gian, anh sẽ nói gì?
Tôi không có thông điệp, chỉ có một lời nhắn nhủ: Nếu trong đồ án của bạn có sự hiện diện của nghệ thuật, hãy tiếp cận nó ngay từ đầu, đừng để nó chỉ trở thành lớp trang trí sau cùng - như một vật phẩm bị động dùng để lấp đầy những khoảng trống.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 235