.jpg)
Chọn phong cách nào?
Hình thức kiến trúc, hay phong cách kiến trúc luôn là vấn đề mà cả kiến trúc sư và chủ nhà quan tâm. Ngôi nhà hiện diện trong không gian lớn của đô thị, phố phường, hay làng quê ai cũng nhìn thấy, không thể nói hình thức thế nào cũng được. Ngôi nhà phải đẹp, nhưng thế nào là đẹp thì rất khó trả lời. Mỗi người có một ý thích khác nhau và quan niệm về cái đẹp khác nhau.
Thật ra, câu chuyện “kiểu nhà” - phong cách trong việc xây nhà ở gia đình chỉ là tương đối, một khái niệm tương đối, và cách hiểu cũng là tương đối. Trong những hoàn cảnh thiết kế, xây dựng thể loại công trình nhà ở tư nhân ở nước ta, thì việc thực hiện một phong cách “nguyên bản”, trên cơ sở lý thuyết, học thuật là điều rất khó thực hiện. Bản thân các chủ nhà cũng không hiểu rõ những phong cách, trường phái “có tên” là như thế nào, có những đặc điểm gì và phải làm thế nào cho đúng? Đôi khi nghe kiến trúc sư tư vấn hoặc đọc sách, thấy ù cả tai, hoa mắt bởi những cái tên: nào là Tân cổ điển, Hậu hiện đại, Đông Dương, Art-deco… rồi Louis, Victoria, Địa Trung Hải, Nhật Bản, Đồng quê, Pop-art, Biểu hiện, Tối giản… Mỗi phong cách, trường phái kiến trúc lại có những xu hướng và phân nhánh riêng, rất đa dạng. Có những phong cách, trường phái có ảnh hưởng ở phạm vi quốc tế nhưng cũng có những phong cách được hình thành và chỉ tồn tại ở địa phương.
Theo định nghĩa thì: “Trường phái kiến trúc được hình thành dựa trên sự phân loại về công trình kiến trúc bằng các đặc điểm hình thái học ở hình thức, kỹ thuật xây dựng, vật liệu sử dụng trong lịch sử kiến trúc” (Từ điển Bách khoa toàn thư Wikipedia).
Thực tế trong hoàn cảnh, thị trường xây dựng ở nước ta thì không phải phong cách, trường phái nào cũng có thể lựa chọn được cho một ngôi nhà ở gia đình, ràng buộc bởi nhiều yếu tố khác liên quan tới kiến trúc, như diện tích xây dựng, cấu trúc công trình, số tầng, điều kiện mặt thoáng, sân vườn… các điều kiện khác liên quan tới vật liệu, trình độ thi công, tài chính… Và khi thực hiện theo một phong cách nào đó, thì cũng chỉ là tương đối, bởi những lý do trên, không thể hoàn hảo, đi tới cùng theo một phong cách được. Vậy nên nói phong cách chỉ là tương đối.
Nói chung, với những chủ nhà, đa phần chỉ hiểu và chỉ cần hiểu một cách chung chung là phong cách cổ điển, phong cách hiện đại, phong cách châu Âu, phong cách Á Đông… Chính các kiến trúc sư không phải ai cũng thấu hiểu tường tận các phong cách “có tên” nếu không nghiên cứu kỹ càng. Việc thỏa thuận với nhau một phong cách cho ngôi nhà cũng trên tinh thần tương đối (và dễ hiểu) như thế và việc thực hiện trong quá trình thi công, hoàn thiện nội thất còn nhiều “xê dịch” hơn nữa.
.jpg)
Có một thời kỳ, cách đây chưa lâu lắm, nhà “kiểu Pháp” rất được ưa chuộng, nhất là ở miền Bắc. Đó là những ngôi nhà xây mới mô phỏng phong cách kiến trúc cổ điển Pháp từ các công trình công sở, biệt thự trong thời kỳ thuộc địa. Rất nhiều các chi tiết kiến trúc, cấu tạo kiến trúc được cóp nhặt khiên cưỡng từ những công trình lớn vào những ngôi nhà phố cao lêu đêu hay những biệt thự phi tỷ lệ. “Căn bệnh” này trở nên trầm kha khi ăn sâu ở nhiều địa phương với những công trình công cộng, công sở… Trong cái nhìn dân gian, “nhà Pháp” vẫn là một mẫu mực của kiến trúc, là mục tiêu hướng tới, bất kể những khác biệt rất lớn về không gian và thời gian. “Phong cách Pháp” hay phong cách cổ điển châu Âu nói chung vẫn còn ngự trị ở nhiều nơi, có sự ảnh hưởng khá mạnh mẽ trong tâm lý chủ nhà và cả… kiến trúc sư.
Khoảng cuối thập niên 1990 của thế kỷ trước, thị trường xây dựng nhà ở tư nhân khởi sắc trong bối cảnh kinh tế tương đối sáng sủa. Cùng với đó là việc bắt đầu xuất hiện nhiều những kiến trúc nhà ở có giá trị, ấn tượng, hầu hết do những văn phòng, công ty, kiến trúc sư trẻ thực hiện. Những công trình nhà ở này có phong cách hiện đại, với những quan điểm mới về hình thức, không gian kiến trúc, khai thác những ưu điểm của kỹ thuật, vật liệu xây dựng mới. Một số thay đổi về không gian, cấu tạo, vật liệu đã trở thành quen thuộc tới thời điểm hiện tại; như kết hợp không gian phòng khách (sinh hoạt chung) và phòng ăn, đưa phòng vệ sinh vào trong phòng ngủ, cầu thang thép, lan can kính, vách kính tấm lớn…, hình thức mặt đứng, chi tiết kiến trúc và nội thất đơn giản, lược bỏ những trang trí, gờ chỉ rườm rà… Những yếu tố đó đã làm nên một phong cách hiện đại mới mẻ được đón nhận tích cực, có những lúc được coi như một thứ mốt thời thượng. Theo đó, nhiều người chối bỏ quyết liệt những thứ thuộc về cổ điển, truyền thống như những nhân tố lạc hậu cản trở sự phát triển của kiến trúc.
Trong giai đoạn hiện nay, có thể thấy một số phong cách mới - hiện đại đã du nhập, hình thành và hiện diện trong thị trường nhà ở, được đón nhận, như phong cách tối giản, công nghiệp, nhiệt đới, dân gian đương đại, kiến trúc xanh… Những công trình có những phong cách này đã có mặt ở nhiều tỉnh thành, đặc biệt là các đô thị lớn, ở cả công trình nhà ở độc lập và căn hộ chung cư. Nhưng mặt khác, phong trào kiến trúc Pháp - “Tân cổ điển” tưởng chừng đã tàn lụi lại trỗi dậy trong nhiều công trình nhà ở liền kề, biệt thự ở các khu đô thị mới. Đặc biệt, xuất hiện nhiều công trình “Tân cổ điển” kiểu lâu đài, biệt phủ của các quan chức, đại gia giàu có - nhất là ở một số tỉnh thành phía Bắc như Hà Nam (cũ), Ninh Bình, Bắc Ninh… Tất nhiên, các công trình này không mang phong cách nguyên bản mà đa phần là sự chắp vá các chi tiết rườm rà, cầu kỳ và tính thẩm mỹ hạn chế. Nhưng nó lại có ảnh hưởng mạnh đến tâm lý người dân, coi “Tân cổ điển” là một chuẩn mực của sự giàu có, đẳng cấp, sang chảnh.
.JPG)
Nhu cầu của chủ nhà và cá tính kiến trúc sư
Khi làm tư vấn thiết kế, các kiến trúc sư đều phải ghi nhận nhu cầu của chủ nhà, cả yếu tố công năng và hình thức. Nhưng như ở đầu bài đã nói, giải bài toán công năng là vấn đề khoa học chuyên ngành, chủ nhà ít khi can thiệp, nhưng còn vấn đề hình thức, phong cách kiến trúc thì sao?
Có nhiều chủ nhà ủy thác điều này cho kiến trúc sư, và chỉ quan tâm tới những yêu cầu công năng, nhu cầu sử dụng, các vấn đề kỹ thuật. Nhưng đa phần chủ nhà đều quan tâm tới hình thức, phong cách (cả kiến trúc và nội thất) cho ngôi nhà của mình. Thậm chí có chủ nhà còn đặt vấn đề này lên trước các yêu cầu công năng, kiểu như: Tôi muốn vẽ cho tôi nhà như thế này, thế kia, giống nhà ông A, chị B; hay dứt khoát là phải có mái ngói dốc, ban công hình tròn… như mệnh lệnh với kiến trúc sư. Thật ra có sự quan tâm đó cũng dễ thông cảm với các chủ nhà. Bởi với người không có chuyên môn, việc hình dung hình thức, kiểu dáng dễ dàng hơn là hiểu về mặt bằng công năng, cấu trúc không gian, các quan hệ ràng buộc khác trong chuyên môn thiết kế. Cái đó chỉ được trao đổi sau khi kiến trúc sư đã có phương án sơ bộ. Còn về vấn đề hình thức, kiểu dáng, phong cách… rất dễ tham khảo qua sách báo, tạp chí, thông tin trên mạng internet, nhà người quen, hay thậm chí ngắm... ở ngoài đường. Những gì ấn tượng rất có thể trở thành mong muốn của họ và họ muốn chuyển tải, hiện thực hóa trong ngôi nhà của mình.
Lựa chọn một phong cách kiến trúc- và sau đó là nội thất (có sự quan hệ mật thiết với nhau) dễ là vấn đề… xung đột giữa các thành viên trong gia đình. Thường thì những người trung tuổi, người già có hơi hướng hoài cổ, thích những gì mang phong cách, hơi hướng cổ điển, với sự quen thuộc, bình lặng. Ngược lại những người trẻ thích phong cách hiện đại, cá tính, ấn tượng, thậm chí có thể lạ mắt hay “điên rồ” một chút. Đôi khi vấn đề xung đột này “bất phân thắng bại” và phải nhờ kiến trúc sư phân xử. Dĩ nhiên, trong trường hợp may mắn có cái quyền ấy, thì kiến trúc sư dễ nghiêng về phía nào mà có lợi thế cho công việc của mình, hơn là một sự đánh giá khách quan trên bình diện tổng thể.
Ở mối quan hệ giữa kiến trúc sư và chủ nhà, nếu hợp ý thì tốt; nếu không có hai trường hợp xảy ra. Trường hợp thứ nhất là kiến trúc sư tư vấn, lôi cuốn và dẫn dắt chủ nhà theo phong cách của mình, thế mạnh thiết kế của mình. Còn trường hợp thứ hai là kiến trúc sư miễn cưỡng phải “chiều” chủ nhà, dù không muốn (bởi làm thế khó khăn hơn, hoặc không phù hợp một cách hoàn toàn khách quan). Nhiều kiến trúc sư khi không hợp ý với chủ nhà, không thuyết phục được chủ nhà là… từ chối luôn, và thương vụ tư vấn - thiết kế đương nhiên đổ bể.
.jpg)
Phong cách - hiểu một cách đơn giản, nó là cái vẻ bề ngoài, là đặc điểm nhận dạng, là một chiếc áo khoác lên chủ thể, có tính linh động và có thể thay thế. Phong cách kiến trúc - nội thất cũng có những thời kỳ lịch sử, những trào lưu như nhiều môn nghệ thuật, nhiều sản phẩm ứng dụng khác như thời trang, xe cộ, thiết bị điện tử - gia dụng… Tuy vậy, phong cách trong kiến trúc và nội thất phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác hơn. Nói cách khác, nó hình thành, được xây dựng và phát triển bởi rất nhiều yếu tố như khí hậu, môi trường, văn hóa, công nghệ - kỹ thuật… và cá tính của mỗi người. Và so với những cái khác thì phong cách kiến trúc - nội thất (nhất là kiến trúc) không dễ dàng thay đổi (như thời trang quần áo). Vì vậy, sự lựa chọn phong cách kiến trúc - nội thất cần phải cân nhắc kỹ.
Để lựa chọn một “kiểu nhà” hay phong cách thích hợp cho ngôi nhà của mình, chắc chắn người chủ nhà sẽ phải biết được những điều ấy (tất nhiên với sự tư vấn của kiến trúc sư). Trong một khu phố cổ mà xây một ngôi nhà có phong cách hộp bê tông - kính - thép là một sự kệch cỡm, trong một khu đô thị mới có đường nét kiến trúc hiện đại mà lại thiết kế nhà kiểu cổ điển rườm rà thì cũng chẳng hay. Đành rằng về mặt tâm lý ai cũng muốn nhà mình khác, nhà mình nổi bật nhưng cần phải nhìn xa trông rộng vì những cái chung. Chính kiến trúc sư phải tỉnh táo để tư vấn cho chủ nhà.
Chủ nhà (và những thành viên trong gia đình) phải hiểu chính mình cần gì, muốn gì, có thói quen, nếp sống như thế nào để lựa chọn một phong cách kiến trúc - nội thất phù hợp; chứ không phải là lựa chọn phong cách bởi những ý thích nhất thời khi tham khảo qua hình ảnh trên sách báo hay ngắm đồ nội thất ở showroom. Điều này thì kiến trúc sư khó mà giúp được!
Nhu cầu của chủ nhà thì luôn đa dạng. Chủ nhà nào cũng muốn ngôi nhà mình đẹp có phong cách riêng và thỏa mãn nhu cầu của mình và gia đình về công năng cũng như thẩm mỹ. Nhưng kiến trúc sư cũng muốn có điều ấy trong thiết kế của mình, để khẳng định cá tính, cái tôi cá nhân và thương hiệu thiết kế. Và mong muốn và quan điểm hai phía ấy lại không phải lúc nào cũng gặp nhau. Rất nhiều khi kiến trúc sư áp đặt, muốn thể hiện ý tưởng cá nhân của mình trong sáng tạo nhưng không phù hợp với quan niệm cũng như thói quen, lối sống, sinh hoạt của gia chủ. Ở góc độ khác, có những kiến trúc sư “chìu” chủ nhà, muốn làm theo kiểu gì, phong cách nào cũng được.
Kiến trúc sư hành nghề có thể làm nhiều loại công trình, không nhất thiết là nhà ở. Nhưng mỗi kiến trúc sư thường có những ý thích, thói quen, điểm mạnh, cá tính riêng làm nên phong cách. Trên thế giới có nhiều những kiến trúc sư nổi tiếng có phong cách riêng như vậy. Có thể kể tới kiến trúc sư Renzo Piano (Ý) thành công với những công trình mang phong cách công nghệ cao (hi-tech), kiến trúc sư Tadao Ando (Nhật Bản) theo đuổi triết lý - chủ nghĩa tối giản (minimalism) cùng vật liệu bê tông trần, kiến trúc sư Richard Meier (Mỹ) chuyên thiết kế các công trình mang dấu ấn hiện đại với những hình khối, đường nét thanh nhã cùng màu trắng… Ở Việt Nam, hiện cũng đã xuất hiện những kiến trúc sư, những văn phòng thiết kế định hình một lối đi riêng như vậy. Tất nhiên, để thuyết phục các chủ nhà, chủ đầu tư đồng ý với phong cách riêng của mình là điều không hề đơn giản.
Nói chung, trong bối cảnh hiện nay, phần lớn các kiến trúc sư đều thích làm phong cách hiện đại hơn, bởi nó linh hoạt, phù hợp trong điều kiện xây dựng nhà ở tư nhân hiện nay; song những chủ nhà có nhu cầu “kiểu Pháp”, phong cách “Tân cổ điển” không phải là ít. Và có cầu thì có cung, có những kiến trúc sư, văn phòng thiết kế chuyên làm những công trình mang phong cách “cổ điển”, kiểu nhại cổ, nệ cổ; dù không ghi được dấu ấn cá tính nghề nghiệp và đóng góp vào sự phát triển chung của kiến trúc, nhưng lợi nhuận đem lại là rất lớn, bởi chủ đầu tư là các đại gia.
.jpg)
Tư vấn thiết kế kiến trúc - nội thất là ngành dịch vụ, đáp ứng được nhu cầu của khách hàng thì mới có hợp đồng, mới có tiền; nhưng sản phẩm dịch vụ lại mang hàm lượng, chất lượng chuyên môn cao và mang dấu ấn tác giả - kiến trúc sư. Thế nên, ứng xử theo cách dễ dãi (“chìu” vô lối theo ý khách hàng) hay bảo thủ, cứng nhắc (áp đặt, từ chối khách hàng khi không hợp) cũng đều là cách ứng xử cực đoan không đem lại kết quả tích cực ở nhiều phương diện. Có những trường hợp, không phải đáp ứng theo nhu cầu của khách hàng hay làm theo phong cách của mình mà phải ứng xử phù hợp với môi trường (với công trình cũ cải tạo, công trình xây mới trong quy hoạch cũ, công trình trong khu đô thị mới…). Đáp ứng một cách khiên cưỡng, hay làm theo mình một cách duy ý chí chắc chắn không đem lại kết quả tốt.
Cùng với việc am hiểu, nắm vững chuyên môn và tài năng, kiến trúc sư cũng cần có sự khéo léo, mềm mỏng, linh hoạt trong quá trình tư vấn với khách hàng để đi đến một thỏa thuận tốt, có lợi cho cả hai bên. Ngoài những công việc đáp ứng nhu cầu dịch vụ với khách hàng, kiến trúc sư phải là người định hướng, dẫn dắt tới các phong cách, xu hướng mới có giá trị đã được giới chuyên môn ghi nhận. Đó cũng là vai trò - nhiệm vụ xã hội của kiến trúc sư.
Theo Kiến trúc & Đờis ống số 232