Với ông, một công viên hay một đài tưởng niệm không bao giờ là sự lắp ghép vô hồn của bê tông, cát đá hay kim loại, mà là một thực thể sống tổng hòa bởi nhiều yếu tố: Công trình xây dựng, hồ nước, cây xanh, ánh sáng, v.v... và cảm xúc của người thưởng ngoạn. Các công trình của Nguyễn Phan đã cho thấy một sự giao thoa trọn vẹn, hài hòa giữa lãng mạn và lý tính như một kiến trúc sư giỏi có tâm hồn của một họa sĩ, và như một nghệ sĩ lớn có tầm nhìn đa diện.
Nguyễn Phan, tư duy Kiến trúc - Điêu khắc - Quy hoạch đô thị: Quy hoạch là một tác phẩm “Nghệ thuật sắp đặt” (Installation Art)
Sau năm 1975, hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Phan đã rẽ sang một hướng khác. Thay vì khép mình trong xưởng vẽ, Nguyễn Phan bước vào lĩnh vực Thiết kế kiến trúc - Trang trí nội ngoại thất - Cảnh quan và Quy hoạch đô thị. Đây là sự mở rộng của tư duy nghệ thuật. Đối với Nguyễn Phan, không gian đô thị cũng là “Nghệ thuật sắp đặt” (Installation Art), Công trình, Cây xanh, Mặt nước, Con đường hay Dòng người di chuyển đều có thể trở thành những yếu tố tạo hình. Một công viên, dưới con mắt của ông, không chỉ là nơi nghỉ ngơi mà còn là một cấu trúc cảm xúc.
Họa sĩ Nguyễn Phan trong xưởng vẽ
Dấu ấn rõ nét nhất về tư duy này của ông là việc vẽ phác thảo ý tưởng tổng thể quy hoạch Công viên 29/3 tại Đà Nẵng. Ở đó, ông tiếp cận không gian đô thị bằng một thứ “tư duy kiến thiết mềm”. Thay vì xử lý không gian bằng các trục hình học giao thông khô cứng, ông thiết kế các công trình, có lối đi mềm mại, lấy hồ nước lớn, tự nhiên làm trung tâm cũng như quan tâm đến ánh sáng, bóng mát, hướng gió và dòng người di chuyển, v.v..., những yếu tố tưởng chừng rất đời thường ấy được ông xem như vật liệu tạo hình. Kết quả là một không gian không chỉ hợp lý về kỹ thuật mà còn tạo ra cảm giác thư thái. Người ta có thể đi bộ dưới tán cây, nhìn mặt nước tĩnh lặng và cảm nhận một khoảng lặng giữa nhịp sống đô thị. Ông quan niệm rằng đô thị không chỉ là nơi để sống, mà phải còn là nơi để thư giản tâm hồn.
Nguyễn Phan, Quy hoạch Không gian Tổng thể tượng đài không chỉ là một công trình kiến trúc điêu khắc đơn lẻ mà là một tác phẩm “Nghệ thuật sắp đặt”
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Nguyễn Phan trong lĩnh vực Kiến trúc - Điêu khắc và Quy hoạch chính là việc tái định nghĩa không gian tưởng niệm. Khác với lối mòn của nhiều công trình tượng đài thường bị “đóng khung” ở những khối tượng trung tâm đơn điệu, Nguyễn Phan tiếp cận tượng đài như một tổng thể không gian Cảnh quan - Nghi lễ - Ký ức.
Nguyễn Phan đã thiết kế các công trình tượng đài như Vĩnh Trinh hay Cây Cốc. Khác với nhiều tượng đài mang tính minh họa đơn thuần, cách tiếp cận của ông mang tính không gian tổng thể. Người xem không tiếp cận tượng đài ngay lập tức. Họ được dẫn dắt qua một chuỗi không gian: Từ khoảng không gian thoáng, mở rộng; đến không gian kín, những mảng phù điêu và cuối cùng tập trung vào khối tượng trung tâm. Sự đan xen giữa đặc và rỗng, giữa kiến trúc và cảnh quan, tạo ra một hành trình cảm xúc. Ký ức lịch sử không chỉ được cảm nhận bằng ngôn ngữ, nó được tổ chức như một trải nghiệm không gian. Người xem dạo bước, quan sát, và tự mình cảm nhận.
Bố cục “đặc - rỗng”, “kín - hở” đặc trưng của Nguyễn Phan, kết hợp nhịp nhàng giữa khối tượng trung tâm và hồ nước, giữa gạch lát và ánh sáng, giữa công trình và các mảng xanh,v.v...; ở đó, con người kết nối với lịch sử không bằng những diễn ngôn sáo rỗng, mà bằng sự tĩnh lặng, những bước chân chậm rãi đầy cảm xúc trên nền gạch đá lạnh lẽo với ánh sáng mặt trời ấm áp. Ông đã thành công trong việc "mềm hóa" những ký ức đau thương bằng vẻ đẹp của ngôn ngữ hình khối kiến trúc và không gian cảnh quan thiên nhiên thơ mộng.
Nguyễn Phan, quan niệm về Cái đẹp
Trong những cuộc đối thoại sâu sắc về nghề nghiệp với con trai mình, KTS Phan Trường Sơn, họa sĩ Nguyễn Phan luôn nhấn mạnh một triết lý xuyên suốt: Trong kiến trúc, dù bốn yếu tố chính của công trình kiến trúc là Công năng - Kết cấu - Kinh tế - Thẩm mỹ, nhưng Thẩm mỹ chính là giá trị có sức sống bền bỉ và quan trọng nhất. Ông lấy Bảo tàng Louvre làm ví dụ điển hình để minh họa: Công năng của một tòa nhà có thể thay đổi qua hàng thế kỷ, từ pháo đài thành cung điện rồi thành bảo tàng, nhưng chính cái “Đẹp” mới có giá trị trường tồn, cần lưu giữ.
Trong giai đoạn thập niên 80-90 khi nhu cầu công năng thiết thực mà nguồn lực kinh tế lại hạn hẹp, quan điểm này của ông là một tiếng chuông thức tỉnh đầy dũng cảm. Nó nhắc nhở rằng: Không thể vì khó khăn về kinh tế mà khước từ cái “Đẹp”, bởi khi mọi giá trị thực tế qua đi, chỉ có giá trị thẩm mỹ mới là thứ cứu rỗi và xác định bản sắc của một dân tộc.
Hữu tính và Vô tính
Thức tỉnh
Nguyễn Phan, chân dung một nghệ sĩ đích thực
Nguyễn Phan là trường hợp tiêu biểu cho tầng lớp trí thức nghệ sĩ miền Trung, với lòng tự trọng, tính nghiêm cẩn và thấu đáo đến tận cùng. Sự đa năng của ông - từ hội họa, thiết kế kiến trúc - điêu khắc đến quy hoạch đô thị - không phải là sự ôm đồm, mà là sự hợp nhất của một nhãn quan duy mỹ.
Ông đã chứng minh một chân lý giản đơn nhưng sâu sắc: Một kiến trúc sư giỏi phải có tâm hồn nghệ sĩ để thổi hồn vào những công trình xây dựng, những khối bê tông, cát đá, v.v...; và ngược lại, một họa sĩ giỏi cần tư duy cấu trúc của một kiến trúc sư để tác phẩm không chỉ là những vệt màu, đường nét, v.v...; mà là một sự sắp đặt có ý niệm vững chãi. Các lĩnh vực tưởng như tách biệt, một bên là khoa học, thiết kế kỹ thuật công trình và một bên là nghệ thuật sáng tác, đã gặp nhau trong con người Nguyễn Phan ở một điểm chung duy nhất: Cái Đẹp như một cứu cánh. Ông không chỉ sáng tác nghệ thuật để thỏa mãn cái tôi cá nhân, mà đã thực hành nghệ thuật, vẽ và thiết kế quy hoạch đô thị để tạo dựng một “không gian sống hài hòa và nhân văn”.
Cuộc sống công nghệ ngày nay và thiên nhiên
Vẽ đẹp Cố đô Huế
Qua hoạt động nghệ thuật của Họa sĩ Nguyễn Phan, từ hội họa, giáo dục, quy hoạch đến tượng đài - có thể thấy ông luôn giữ một nguyên tắc nhất quán, đó là không tách nghệ thuật khỏi đời sống. Hội họa bước ra khỏi khung toan để trở thành không gian đô thị, điêu khắc hòa vào cảnh quan, và ký ức cá nhân dần hòa vào ký ức cộng đồng. Chính vì vậy, di sản của ông không chỉ nằm trong những bức tranh, có bức từng đoạt giải quốc tế; nó còn nằm trong những công viên, những tượng đài và đặc biệt là trong ký ức của nhiều thế hệ học trò.
Vô thức xanh
Nguyễn Phan, người lữ hành đầy sáng tạo
Theo nghĩa nào đó, Nguyễn Phan đúng là “kẻ lữ hành đầy sáng tạo”, như điêu khắc gia Trương Đình Quế đã từng nhận xét. Đó không phải là cuộc lữ của địa lý, mà là của tư duy thẩm mỹ trong tranh đến không gian của đời sống. Và ở cuối hành trình ấy, điều còn lại không phải là danh hiệu hay giải thưởng. Điều còn lại là một thái độ nghệ thuật: nghiêm cẩn với nghề, nhạy cảm với con người và kiên trì đi tìm cái đẹp giữa một thế giới luôn biến động, bất toàn.
Hành trình của ông là lời nhắc nhở cho những người làm nghề kiến trúc và nghệ thuật hôm nay: Rằng giữa những bộn bề của cuộc sống, cái cốt lõi cuối cùng vẫn là sự thấu cảm nhân văn và tình yêu cháy bỏng với những giá trị thẩm mỹ trường tồn.
Saigon ngày 20.4.2026
Hoạ sĩ Phan Trọng Văn
Lý lịch & quá trình hoạt động nghệ thuật
* Họa sĩ Nguyễn Phan (Tên thật: Phan Ngọc Nam), sinh ngày 10/01/1940 tại Thủy Châu, Hương Thủy, Thừa Thiên Huế. Mất năm 2010.
* 1958-1962: Tốt nghiệp thủ khoa Khóa II Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế.
* 1962-1964: Giáo sư Hội họa tại Trường Sư phạm Quy Nhơn.
* 1963-1964: Tốt nghiệp lớp Giáo khoa chuyên nghiệp Hội họa & Điêu khắc – Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định.
* 1965: Huy chương Bạc Triển lãm Mỹ thuật Quốc tế tại Rome (Ý).
* 1966-1975: Hiệu trưởng Trường Mỹ nghệ thực hành Huế; Giảng dạy tại các trường Trung học tại Huế, Quảng Trị, Đà Nẵng.
* 1975-1990: Thiết kế quy hoạch, kiến trúc cảnh quan và điêu khắc tượng đài tại tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. Tác giả của Tượng đài Vĩnh Trinh, Tượng đài Cây Cốc, Quy hoạch Công viên 29/3...
* 1991-2010: Trở lại hội họa chuyên nghiệp với hàng loạt triển lãm cá nhân và nhóm tại TP.HCM, Hội An, Huế, Đà Nẵng và quốc tế.
Đồi trăng 2
Thông tin sự kiện triển lãm
Chào mừng công chúng yêu nghệ thuật đến với không gian của “Họa sĩ Nguyễn Phan, Những năm tháng và sắc màu hoài niệm" – nơi trưng bày 30 tác phẩm hội họa cùng bút tích, các bản vẽ thiết kế, quy hoạch của cố họa sĩ Nguyễn Phan.
-
Tại Đà Nẵng:
-
Địa điểm: Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng, 78 Lê Duẩn, Hải Châu
-
Thời gian: Từ ngày 9.5.2026 đến ngày 16.5.2026
-
Tại TP. Hồ Chí Minh:
-
Địa điểm: Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, 97 Phó Đức Chính, P. Bến Thành
-
Thời gian: Từ ngày 25.5.2026 đến ngày 31.5.2026.
Thực hiện: KTS Phan Trường Sơn & Hoạ sĩ Phan Trọng Văn