Với 59 tác giả và 77 tác phẩm, triển lãm không chỉ dừng ở việc tổng kết một giai đoạn, mà đặt ra một vấn đề rộng hơn: Vai trò của điêu khắc trong cấu trúc không gian sống đương đại. Từ phòng trưng bày đến đô thị mở, từ khối vật chất đến tổ chức không gian, điêu khắc đang dịch chuyển, và sự dịch chuyển này gắn trực tiếp với cách một thành phố tự định hình hình ảnh của chính nó.
Tăng số lượng tác giả, thay đổi nền tảng vật liệu và tư duy tạo hình
Triển lãm lần này, xét về mặt tổ chức, là một cuộc duyệt lãm 5 năm. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, nó giống một lát cắt của quá trình tái cấu trúc không gian sáng tạo sau khi TP.HCM mở rộng địa giới hành chính. Việc hội nhập lực lượng điêu khắc từ Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu không chỉ làm tăng số lượng tác giả, mà quan trọng hơn, làm thay đổi nền tảng vật liệu và tư duy tạo hình.
Bình Dương mang theo truyền thống gốm và thủ công; Bà Rịa – Vũng Tàu mang theo kinh nghiệm xử lý đá và không gian ngoài trời; trong khi TP.HCM giữ vai trò trung tâm về ý niệm và kết nối. Khi ba dòng này gặp nhau, điêu khắc không còn là câu chuyện của từng cá nhân riêng lẻ, mà bắt đầu hình thành một “hệ sinh thái” - nơi vật liệu, kỹ thuật và ý niệm tương tác với nhau trong một cấu trúc mở.
Điểm đáng chú ý là sự mở rộng này diễn ra song song với tốc độ đô thị hóa. Điều đó đặt điêu khắc vào một vị trí khác: không còn chỉ là đối tượng trưng bày trong gallery, mà là một thành tố tiềm năng trong tổ chức không gian công cộng - từ công viên, quảng trường đến các tổ hợp kiến trúc mới.
77 tác phẩm điêu khắc của 59 tác giả trong triển lãm cho thấy một xu hướng rõ: vật liệu không còn được sử dụng như một bề mặt để “thể hiện”, mà trở thành một phần của cấu trúc không gian.
Kim loại - đặc biệt là sắt hàn, inox, đồng - được đẩy ra khỏi trạng thái khối đặc để chuyển sang dạng khung, lưới, và cấu trúc mở. Nhiều tác phẩm sử dụng các mảng ghép cơ khí, dây dẫn, hoặc những vòng cung liên kết, tạo nên các hệ hình không đóng kín. Khi ánh sáng đi xuyên qua, tác phẩm không dừng lại ở hình khối, mà mở rộng thành một trường thị giác, nơi bóng đổ và phản xạ trở thành một lớp cấu trúc thứ hai.
Ở đây, điêu khắc bắt đầu tiệm cận với kiến trúc - không phải ở quy mô, mà ở cách tổ chức không gian. Một tác phẩm không chỉ “đứng” trên bệ, mà có khả năng chiếm lĩnh, dẫn dắt hoặc phân chia không gian xung quanh nó.
Gỗ, ngược lại, đi theo hướng nén khối. Các đường đục sâu, các mảng đặc – rỗng tương phản mạnh tạo nên cảm giác về lực nội tại. Hình thể con người bị kéo giãn, xoắn, hoặc giản lược thành các trục cấu trúc. Điều này khiến gỗ không còn mang tính “tự nhiên” thuần túy, mà trở thành một dạng vật liệu kiến tạo hình học.
Gốm và đá xuất hiện như một đối trọng. Gốm, với các hiệu ứng men chảy và biến dạng trong quá trình nung, tạo ra những bề mặt không kiểm soát hoàn toàn - một dạng “ngẫu nhiên có điều kiện”. Đá, ngược lại, giữ được độ tĩnh và trọng lực, nhưng được tổ chức lại theo những nhịp điệu hình khối mới, không còn lệ thuộc vào tính mô tả.
Một trong những điểm đáng chú ý của triển lãm là cách các tác phẩm được đặt trong không gian. Dù vẫn nằm trong cấu trúc bảo tàng, nhiều tác phẩm đã cho thấy rõ xu hướng vượt ra khỏi không gian nội thất.
Các cấu trúc treo, các tổ hợp đa vật liệu, hoặc các khối lớn với trục mở cho phép người xem đi vòng quanh - tất cả đều gợi ý về khả năng tồn tại của tác phẩm trong không gian công cộng. Khi đó, vấn đề không còn là “trưng bày”, mà là “tồn tại” cùng môi trường.
Điêu khắc ngoài trời, trong bối cảnh đô thị, không chỉ là một điểm nhấn thị giác. Nó có thể đóng vai trò như một yếu tố định hướng không gian, một điểm dừng thị giác, hoặc một cấu trúc trung gian giữa con người và kiến trúc.
Triển lãm lần này, dù chưa trực tiếp đưa tác phẩm ra ngoài không gian đô thị, nhưng đã cho thấy rõ tiềm năng đó. Nhiều tác phẩm có cấu trúc phù hợp với không gian mở - từ quy mô, vật liệu đến cách tổ chức hình khối.
Điêu khắc như một phần của thiết kế đô thị
Vấn đề đặt ra là: Khi đô thị TP.HCM tiếp tục mở rộng, điêu khắc sẽ đứng ở đâu trong cấu trúc đó?
Nếu nhìn vào thực tế, điêu khắc công cộng tại TP.HCM vẫn còn rời rạc, thiếu một chiến lược tổng thể. Các tác phẩm thường xuất hiện như những điểm đơn lẻ, chưa có sự liên kết với quy hoạch kiến trúc hoặc cảnh quan.
Triển lãm này, theo một cách gián tiếp, đưa ra một đề xuất: điêu khắc cần được nhìn như một thành phần của thiết kế đô thị, chứ không phải một yếu tố trang trí bổ sung. Khi đó, nghệ sĩ không chỉ làm việc với vật liệu, mà phải đối thoại với kiến trúc sư, nhà quy hoạch, và cả người sử dụng không gian.
Sự đa dạng về vật liệu và ngôn ngữ trong triển lãm cho thấy điêu khắc Việt Nam hoàn toàn có khả năng tham gia vào quá trình này. Vấn đề còn lại là cơ chế — làm sao để các tác phẩm không chỉ tồn tại trong bảo tàng, mà được đưa vào đời sống đô thị một cách có hệ thống.
Nhìn lại giai đoạn 2021-2026, có thể thấy điêu khắc TP.HCM đang ở một điểm chuyển. Không phải là một bước nhảy đột biến, mà là một quá trình tích lũy và mở rộng.
59 tác giả, 77 tác phẩm - con số này tự thân không nói lên nhiều điều. Nhưng đặt trong bối cảnh một đô thị đang thay đổi nhanh, nó cho thấy một lực lượng sáng tác đủ lớn để hình thành một mặt bằng.
Quan trọng hơn, sự đa dạng trong cách tiếp cận - từ khối đặc đến cấu trúc mở, từ vật liệu truyền thống đến tổ hợp đa chất - cho thấy điêu khắc không còn bị giới hạn trong một hệ hình duy nhất.
Triển lãm Điêu khắc TP.HCM 2021-2026 không chỉ là một sự kiện mỹ thuật mang tính kỷ niệm. Nó là một chỉ dấu cho thấy điêu khắc đang dịch chuyển khỏi vị trí quen thuộc của mình. Từ một đối tượng trưng bày, điêu khắc đang tiến dần tới vai trò của một cấu trúc không gian. Và khi điều đó xảy ra, câu chuyện không còn nằm trong phạm vi của mỹ thuật, mà mở ra một vấn đề rộng hơn: cách một đô thị tổ chức không gian sống, và cách nghệ thuật tham gia vào quá trình đó.
Sài Gòn ngày 25.4.2026
Hoạ sĩ Phan Trọng Văn
Triển lãm khai mạc lúc 10h ngày 27.4.2026
Địa điểm: Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, 97 Phó Đức Chính, P. Bến Thành
Đơn vị tổ chức: Hội Mỹ thuật TP.HCM
Mở cửa đến hết ngày 6.5.2026, vào cửa tự do