“An cư để lạc nghiệp” trong thời buổi tấc đấc tấc vàng nơi đô thị có va chạm, xung đột với chiếm hữu, sử dụng và tương tác cộng đồng hay không, câu trả lời hiện vẫn chưa dễ dàng tìm ra nếu chỉ nhìn đơn thuần từ vài khía cạnh kinh tế hay kỹ thuật. Các khái niệm về văn hóa sống luôn song hành, đối lập như hai mặt Âm và Dương, vừa tương phản vừa tương đồng, vừa cân bằng vừa mâu thuẫn, chung quy vẫn trở thành một thể thống nhất mang vô số thành tố triệt tiêu và thúc đẩy nhau khi phát triển.
Với hoạt động buôn bán, sinh hoạt, giao tiếp nơi vỉa hè vô cùng phong phú, quan điểm "dung hòa các lợi ích cộng sinh" nên được xác lập trước khi định ra các khuôn khổ
Không gian công cộng hay lớp đệm sinh tồn?
Vỉa hè trước nhà phố đô thị Việt Nam chưa bao giờ chỉ là phần hạ tầng giao thông hay sở hữu công cộng, bởi dung chứa “lớp đệm sinh tồn” giữa Nội khí trong căn nhà và Ngoại khí bên ngoài, giữa nhịp sống cá thể- gia đình và tác nhân giao tiếp tập thể- cộng đồng. Quá trình chọn lọc và loại trừ dần những ai/ vấn đề không thích ứng, đồng thời cộng sinh cùng với biến động giá bất động sản, dẫn đến yếu tố “an cư để lạc nghiệp” ở nhiều nơi gắn chặt với tiến trình “ từng bước chiếm hữu” không gian công cộng. Kiểm chứng: Những ai không hợp làm ăn, kinh doanh nơi nhà mặt phố sẽ “rút lui” sang các hình thức cư trú khác (nhà vườn, chung cư…). để người phù hợp làm, hoặc cho thuê, hoặc kết hợp nhiều bên. Người ta lùi dần ở chính khoảng lùi quy định chung ấy, khi thấy không phù hợp, và người khác, nhu cầu khác sẽ luôn chen vào, lấp đầy, nảy sinh…
Nghe như vô lý và khó chấp nhận, nhưng thực tế vẫn là kịch bản quen thuộc; người ở bên trong dần tràn ra, người bên ngoài dần ghé vào, giao thoa giao tiếp giao thương khiến nhà ống đô thị Việt Nam dần “tiến hóa” theo khuôn mẫu: Tầng trệt làm nơi kinh doanh, sinh kế phụ thuộc yếu tố có sở hữu mặt tiền nhiều hay ít, và ranh giới “trong nhà - ngoài phố” luôn mong manh. Tiến trình “dần dần” này có thể chưa rõ ràng (ở một số tuyến phố mới), hoặc theo tùy thời điểm bị suy thoái, ví dụ sau đại dịch Covid nhiều địa điểm kinh doanh mặt phố ế ẩm. Nhưng hệ quả luôn tương tự: Sự chiếm dụng (dù là của đối tượng nào) phần trước của vỉa hè nhà phố mang tính tất yếu, đa dạng và phức tạp nếu không có những ứng xử phù hợp và linh hoạt.
Một khu phố khai thác vỉa hè hiệu quả bên Singapore: Khoảng lùi và lối di vừa phải, sắc màu mặt tiền phong phú nhưng vẫn đồng nhất
Vùng chuyển tiếp trường khí giữa trong và ngoài
Nhìn lùi theo lịch sử, cần nhìn nhận tính không tuyệt đối hóa giữa chung và riêng, công và tư trong văn hóa cư trú Việt Nam. Trong phong thủy phương Đông, vùng không gian trước nhà chưa bao giờ là khoảng trống vô nghĩa. Gọi theo từ chuyên môn, đó là Minh Đường của chủ thể, nghĩa nôm na là khoảng thoáng sáng, nơi tụ khí và giao tiếp bước đầu. Xét về hình thế, đây là vùng đệm giảm xung sát, chuyển hóa động năng bên ngoài trước khi vào nội cư. Nhiều nhà ống trong phố cổ Hội An hay Hà Nội có vùng Minh Đường này dù nhỏ, ngắn, chỉ vài bước chân, nhưng đảm đương vai trò chuyển tiếp thú vị, hiệu quả. Nơi đây, người dân có vô số cách thức bố trí như đặt chậu cây, tạo mái che cứng hoặc mềm (di động), một hai chiếc ghế đá, dựng tạm chiếc xe máy… rồi dần dà có quán nước nhỏ, chiếc xe đẩy bán đồ ăn vặt, gánh hàng rong ghé vào… Thoạt nhìn thì như lấn chiếm, nhưng bên trong bản chất hàm chứa nỗ lực vô thức nhằm tạo lớp đệm trước khi bước vào nhà. Cư dân đang kết hợp nhiều cách thức bố trí cho một chỗ mà về luật thì không phải của riêng mình nhưng lại dễ co giãn thêm chút không gian công năng, thậm chí tạo nên những khoảng an toàn có tính hưởng lợi như chỗ giao dịch buôn bán, chỗ giao tiếp hàng ngày. Kiểu không gian “bán mở” này gợi nhớ nếp nhà thôn quê, nơi hàng hiên cũng là lớp không gian nhập nhằng trong - ngoài kiêm luôn khu giao tiếp đa năng, giúp cho phần nhà bên trong vốn thiên về Âm được đảm bảo riêng tư mà gia chủ Việt mong muốn gìn giữ, còn phần “thiên hạ” bên ngoài thì có giao đãi gặp gỡ, nhưng không bị “xông vào” sỗ sàng ngay.
Nhiều cách thức xử lý khoảng lùi, khoảng đệm trước nhà phố tương ứng với hình thái cư trú bên trong, đặc trưng tuyến phố bên ngoài
Từ cân bằng đến thích ứng trong đô thị hiện đại
Khi vỉa hè bị chiếm dụng, hay quá hẹp để có thể tổ chức không gian kết hợp giao thương lẫn giao thông cho người đi bộ, xung đột giữa các chủ thể với môi trường sẽ diễn ra. Gia chủ và người ngoài sẽ tăng khả năng va chạm khi giao thông phức tạp, môi trường sống chịu thêm tiếng ồn, bụi bặm, khói mùi, ô nhiễm thị giác và âm thanh. Tức là tổng hợp các vấn đề stress đô thị được phong thủy gọi là “xung sát” sẽ làm nên cảnh quan nhếch nhác, giảm chất lượng sống. Từ đó, vấn đề đặt ra không còn bó hẹp trong khả năng chia sẻ vài mét vuông vỉa hè phía trước một ngôi nhà cho đối tượng nào, mà nên đi sâu vào bản chất của chủ thể đang ngụ cư trong đó sẽ sống ra sao khi vùng Minh Đường an toàn trước nhà họ đã bị/được khai thác quá mức, dẫn đến lược bỏ các giá trị của khoảng lùi, khoảng đệm, khoảng chuyển tiếp và thậm chí, biến chuyển thành một dạng không gian hoàn toàn mới.
Khi cấu trúc cân bằng bị phá vỡ, chất lượng cư trú giảm mạnh bởi những giải pháp khoanh vùng để chia sẻ không gian cho hoạt đông kinh tế sẽ biến tính chất khoảng đệm thành “khoảng có thể khai thác”. Dù cho nhà cửa không xây sát ranh giới nhưng hoạt động trong lẫn ngoài nơi vỉa hè gây ra vô số “điểm mù về quản lý” bởi muôn hình vạn trạng hình thức biến tướng. Yếu tố tương tác cộng đồng ngỡ như được thiết lập thì đứng trước nguy cơ chỉ thuần tính giao thương buôn bán, trao đổi dịch vụ là chính. Vỉa hè và có thể cả phần nhà tiếp nối bên trong sẽ xảy ra tình trạng thiếu “hồn nơi chốn” khi phải tuân theo quy luật thuận mua vừa bán.
Sự đan cài giữa người đi bộ, người bán hàng, khách ngồi vỉa hè... tạo nên cấu trúc đan xen các "dòng khí, dòng người, dòng sinh hoạt”
Để khai thác giá trị không gian chuyển tiếp
Khi lớp đệm giữa nội khí cư trú và ngoại khí đô thị bị co hẹp, con người sẽ tìm cách tái lập trạng thái cân bằng sống thông qua lấn chiếm, cắt xén không gian chung. Hiện tượng di dân để nhường chỗ cho những hoạt động thuần túy kinh doanh - dịch vụ sẽ dần biến vỉa hè nhà phố đô thị Việt bị “chợ hóa” một cách đơn điệu, xô bồ và mất bản sắc riêng biệt của từng khu vực có địa lý- lịch sử- văn hóa cụ thể. Điều này không phải dự báo mà đã là hiện trạng dễ kiểm chứng: Những khu phố thuần túy kiểu nhà “shophouse” cho thấy hình ảnh dù vỉa hè rộng nhưng toàn cửa kính của không gian cho thuê kinh doanh, hoặc xen cài xe đẩy buôn bán nhỏ lẻ, vắng bóng người già tản bộ, trẻ em chạy chơi, hay các hoạt động cộng đồng của dân bản địa.
Như vậy, để dung hòa các lợi ích cộng sinh trong khai thác không gian vỉa hè đô thị mà không làm đánh mất bản chất của một “lớp đệm chuyển khí” giữa nội cư và ngoại cảnh, cần những xác lập tư duy sâu và rộng hơn, đưa ra các nhóm giải pháp liên hoàn thay vì những ứng xử cực đoan. Trong tinh thần văn hóa phương Đông, một không gian sống bền vững không nằm ở sự ngăn cách hay đóng khung “cứng” tuyệt đối, mà ở khả năng điều hòa, dẫn khí và tạo thế cân bằng giữa động và tĩnh, giữa công cộng và riêng tư, giữa nhịp mưu sinh và nhu cầu an cư của con người đô thị.
Từ góc nhìn đó, việc quản lý và khai thác vỉa hè nhà phố đô thị không nên bị đóng khung trong những quy chuẩn kích thước hay mô hình sử dụng cứng nhắc, mà cần xem xét đa dạng theo hình thế nhà và tuyến phố có giao thông tiếp cận cụ thể, đặc điểm cư dân với mức độ sinh hoạt và “khí chất” riêng từng khu vực. Câu chuyện xử lý dải phân cách mềm và tổ chức đảo chiều giao thông linh hoạt trên đường Cộng Hòa tại TP.HCM vừa qua được đánh giá tích cực bởi khả năng điều tiết lưu lượng theo từng khung thời gian, thực chất cũng là một dạng “điều tiết dòng khí” trong tổ chức không gian đô thị hiện đại. Điều đó gợi mở khả năng ứng dụng công nghệ và dữ liệu cư dân vào quản trị vỉa hè theo hướng thông minh và thích ứng hơn.
Những gì trì trệ, bế tắc, chậm nhịp thường bị xem là nghịch thế, gây suy giảm và cản trở sự hanh thông
Chẳng hạn, có thể phân chia khung giờ sử dụng vỉa hè để cư dân, hoạt động thương mại và người vãng lai cùng chia sẻ không gian theo nhịp sống đặc thù của từng tuyến phố. Với những tuyến vỉa hè đủ rộng, các hoạt động có thể tổ chức song hành, xen cài và cộng sinh; còn với các tuyến nhỏ hẹp, cần xác định rõ đối tượng ưu tiên theo khung thời gian khác nhau (giờ đi làm hay tan tầm, giờ đưa đón con, giờ sáng sớm người cao tuổi cần nghỉ ngơi hay tập dưỡng sinh…) nhằm tránh xung đột lưu chuyển và sinh hoạt của cư dân. Khi dữ liệu đô thị ngày càng đầy đủ và khả năng tương tác thời gian thực ngày càng cao, việc thiết lập các thiết chế quản lý linh hoạt, có thể thử nghiệm, hiệu chỉnh và thích nghi nhanh trước các bất cập hay va chạm lợi ích sẽ không còn quá khó khăn.
Tóm lại, câu chuyện vỉa hè không chỉ là quản lý phần đất công cộng này, mà còn là cách đô thị gìn giữ “Minh Đường” cho đời sống cư trú giữa áp lực của giao thông và thương mại hiện đại. Bởi khi khoảng đệm giữa nội khí con người và ngoại khí đô thị bị co ép đến mức ngột ngạt, con người sẽ luôn tìm cách tái chiếm không gian để tự cân bằng lại trạng thái sống của mình. Một đô thị nhân văn vì thế không phải là đô thị triệt tiêu mọi dấu vết đời sống trên vỉa hè, mà là đô thị biết tổ chức dòng khí, dòng người và dòng sinh hoạt sao cho hài hòa, trật tự nhưng vẫn giữ được hơi thở cộng cư vốn có của phố thị phương Đông.
THEO KT&ĐS SỐ 240