Thế mà nhánh cây nhỏ nơi xứ Hà Lan ấy đã được chiết lấy, mang về đây vào ngày 20.6.2007 bởi ông Bertrand Delanoe, thị trưởng Paris, ông Pierre Aidenbaum quận trưởng quận 3 - Paris, và ông Hans Westra, Giám đốc Nhà lưu niệm Anne Frank ở Amsterdams (Hà Lan).
Gần tròn 20 năm trôi qua từ ngày mà ba quý ông, một nhánh cây, và một góc vườn nho nhỏ, được ghi trên bảng đá trang trọng nơi góc phố Paris này. Và may mắn cho những ai vô tình mà hữu duyên như tôi, ghé qua đây trong buổi chiều cuối năm lãng du lạc bước tình cờ.
Một quảng trường hoành tráng? Không. Một bảo tàng nhỏ mà tinh tế? Cũng không, bởi khoảng sân này lọt thỏm giữa những dãy văn phòng, dinh thự bao quanh ở đường Berthaud, quận 3, Paris. Vài bước chân là ra phố lớn để ghé trung tâm văn hóa Pompidou giữa Paris hoa lệ, cũng vài bước chân là khuất trong im ắng ngõ nhỏ. Tôi chỉ vì tò mò trước cái tên “Bảo tàng búp bê” ghi trên bản đồ mà ghé lại, nhưng bảo tàng hôm ấy lại đúng ngày thứ ba đóng cửa để bảo quản, thế là tôi ngồi nghỉ chân một chút, và bắt gặp khoảng vườn nhỏ này.
Qua bản vẽ giới thiệu trên tường, có thể thấy khu vườn này này gồm 3 phần, thiết kế đơn giản. Phần ngoài là lối dẫn vào với lời giới thiệu và chỗ để xe đạp. Phần giữa vườn đã có từ thế kỷ 18, và phần thứ ba bên trong xưa kia là vườn rau. Cả 3 phần được nối kết với nhau qua những lối đi, mảng tường che chắn, đóng mở gọn gàng trong diện tích gần 4.000m2.
Giờ ăn trưa, các nhân viên công sở quanh đấy tranh thủ tạt vào, nhấm nháp bánh mỳ bên ly cà phê mang đi pha gọn. Bên vệ cỏ xanh, nắng vương nhẹ và những cành hoa mới rụng chưa kịp khô.
Giờ tan chiều, những đứa trẻ được cha mẹ dẫn chạy chơi tung tăng trong những bãi sỏi mịn màng, như sân vườn nhà mình, chẳng chút cầu kỳ tốn kém.
Vậy thôi.
Sự xếp đặt tối thiểu, gắn liền hiện trạng để làm nên một gạch nối thật tự nhiên từ quá khứ đến hiện tại. Hình ảnh của quá khứ không bị vùi sâu, cũng không được tôn vinh quá cao, mà chỉ gợi nhắc, thông qua hình ảnh “vòm nôi” bằng thép sơn xanh, e ấp che chở để dây thiên lý, hoa hồng leo, thược dược… bám vào đó. Những bức tường cũ cũng được bao phủ bởi các giàn leo, làm mềm cho các khối nhà nhấp nhô khác nhau vây quanh.
Tôi tin rằng, dù Anne Frank hay ai nữa có được vinh danh ở đây, dù cây dẻ hay cây trường xuân nào gắn chặt vào những câu chuyện giản dị hoặc huyền thoại, thì chính phần hữu dụng, phần cho trẻ thơ vui đùa, phần cho lối thoải mái bước chân người lớn, phần nghỉ ngơi hữu dụng hàng ngày… mới làm nên phần hồn của một không gian sống.
Tôi chợt nhớ ở thành phố nơi mình sống vừa có thêm những vườn hoa, khoảng xanh nhỏ nhỏ được “hồi sinh” từ các dự án bất động sản lâu năm “trùm mền” hoang vắng. Những công viên có thể có tên hay vẫn vô danh, có thể vương chút dấu ấn buồn đau hay nhạt nhòa lơ đãng vì để hoang quá lâu. Nào có hề chi, những vị trí nơi “mũi tàu” hoặc “ đất kim cương” mà nếu dự án làm tiếp thì cũng không dành cho số đông, không tạo thêm chốn nghỉ chân lắng nhẹ. Chẳng phải chúng ta vẫn hay nói với nhau rằng phải biết sống cho hiện tại, ngay bây giờ, hôm nay…hay sao? Chẳng phải chúng ta cũng thường than thở rằng cư dân thiếu chỗ để chơi - để sống - để hít thở mà không cần tốn kém hoành tráng. Thì hãy thử nhìn xem, đâu cần quá nhiều lý do hay cơ sở dữ liệu để biến một khu đất trống thành công viên hay một đài tưởng niệm, đâu nhất thiết cứ phải có “báo cáo kinh tế kỹ thuật” với các tên tuổi thiết kế hàng top này top kia đình đám quyết định không gian làm gì và làm như thế nào. Những không gian công cộng hữu ích luôn vượt qua khái niệm nghệ thuật - kỹ thuật xây cất đơn thuần, để không sa đà vào sắp đặt hay trình diễn, mà cũng chẳng nặng gánh nhồi nhét ý nghĩa và tâm linh. Giản dị vậy đó bạn ơi, bởi những sắp xếp hữu dụng khi trực tiếp trải nghiệm qua thực tiễn đã giúp hiển hiện chân lý đơn giản: Kiến trúc - cảnh quan luôn phải khởi đầu từ con người, với các nhu cầu bình thường nhất (một nhà vệ sinh công cộng, một ghế nghỉ chân nho nhỏ chẳng hạn) nhưng dứt khoát những nhu cầu ấy phải được thỏa mãn, ít nhất là cho một cộng đồng nhỏ bé, khiêm tốn, không cần luận cứ hoành tráng hay duyên cớ to tát.
Còn câu chuyện đàng sau đó, luôn có đủ cách và người kể chuyện để chúng ta chọn lắng nghe hay không, không quá quan trọng.
Như ở góc vườn này, duyên cớ khởi đầu cũng chỉ là nhánh cây nho nhỏ thôi.
THEO KT&ĐS SỐ 245
Anneliese Marie Frank sinh ngày 12 tháng 6 năm 1929 tại Frankfurt-on-Main, nước Đức, trong một gia đình Do Thái. Anne là con gái thứ hai của Otto Heinrich Frank và Edith Holländer. Cha cô đã từng là sĩ quan trong quân đội Đức vào thời kỳ Thế chiến Thứ nhất, nhưng khi Hitler lên nắm chính quyền và xem dân Do Thái như kẻ thù của nước Đức Quốc Xã, thì ông Otto đã quyết định mang gia đình lánh qua thành phố Amsterdam, Hà Lan năm 1933.
Sau 761 ngày ẩn núp đau khổ. 8 người Do Thái của gia đình Frank lẩn trốn đã bị bắt. Bọn Đức Quốc xã lục lọi khắp nơi. Trong cảnh hỗn độn này, cô Miep Gies đã thu lượm trong các tờ giấy rải rác trên sàn nhà một thứ quý giá hơn cả tiền bạc và nữ trang, đó là tập nhật ký của Anne Frank.
Ngày 27 tháng 1 năm 1945, khi quân đội Xô Viết tràn quân qua trại tử thần Auschwitz thì ông Otto Frank đang nằm trong bệnh viện, nhờ vậy ông đã không bị đưa tới phòng hơi ngạt và được giải thoát. Ông Otto Frank là người duy nhất thuộc nhóm 8 người, còn sống sót từ các trại tử thần, sau đó trở về thành phố Amsterdam, Hà Lan, rồi trong một lần thăm viếng nơi ở cũ, gặp lại Miep Gies, cô này đã trao cho ông một tập giấy viết tay và nói: “Đây là di sản của con gái ông”. Đó chính là cuốn Nhật ký Anne Frank gây chấn động toàn thế giới.
Các chuyên gia của Hội Cây cảnh Hà Lan xác định “cây dẻ này đã chứng kiến rất nhiều điều và nó được xem như là một ‘sinh linh’. Cây dẻ đã giúp Anne ý thức được tầm quan trọng của ranh giới giữa trong và ngoài, nên nó là biểu tượng của sự tự do, hơn nữa, nó phải là một biểu tượng của việc được chơi đùa ngoài thiên nhiên của tất cả trẻ em trên thế giới”.
Năm 2007 đã có một “cuộc chiến” ở Hà Lan nhằm cứu giữ, bảo vệ cây dẻ của Anne Frank, được coi là biểu tượng của tự do, là niềm an ủi cho cô bé Anne Frank những ngày đen tối nhất khi tác giả Nhật ký Anne Frank nổi tiếng phải cùng gia đình gốc Do Thái của mình từ Frankfurt (Đức) qua Amsterdam hồi năm 1942, ẩn náu trong kho phía sau một ngôi nhà, tránh sự truy bức của phát xít Đức.
Ngày 13.5.1944, chỉ 3 tháng trước khi gia đình Frank bị chỉ điểm và bị lôi vào trại tập trung, cô bé Anne viết trong nhật ký: “Cây dẻ của chúng tôi rất rực rỡ. Nó phủ nhiều lá và thậm chí đẹp hơn năm ngoái”. Rồi Anne chết trong trại tập trung Belsen vì sốt phát ban. Chỉ còn người cha Otto Frank sống sót, sau đó trở lại nhà kho, tìm thấy cuốn nhật ký của con và đem in như một hồi chuông cho khát vọng hòa bình của thế giới. Hiện nay hàng triệu lượt người mỗi năm vẫn tìm đến tưởng niệm ở ngôi nhà gia đình Frank từng ẩn náu, với “chứng nhân” duy nhất là cây dẻ đứng lặng lẽ trong sân sau. Nhưng do bị đổ dầu nhớt thải vào gốc, bị nấm đục rỗng thân, bị sâu bướm nguy hại làm đổi màu lá nên cây dẻ đã lâm bệnh nặng nề... Lãnh đạo thành phố Amsterdam ra quyết định sẽ chặt bỏ “cây dẻ của Anne Frank”. Lập tức quyết định đó gặp phải sự phản ứng dữ dội của những người yêu mến Anne Frank. Họ nói cây dẻ là một mắt xích liên hệ với cô bé đầy ý chí, không chịu bị cái ác khuất phục. Cuối cùng họ đã giành chiến thắng khi cây dẻ được giữ lại và chính quyền Paris đã sang Hà Lan xin chiết 1 cành dẻ mang về.