Từ thực trạng đến góc nhìn mới của “Cảnh quan đa loài”
Dù ở môi trường nông thôn hay thành thị thì thiên nhiên vẫn luôn là một hệ sinh thái phức tạp phát triển dựa vào sự cộng sinh của nhiều loài. Các tư duy thiết kế cảnh quan “một chiều”, nơi sân khấu chỉ để con người biểu diễn sẽ vô tình làm “sa mạc hóa” sinh thái, đánh mất tính đa dạng sinh học và “phân mảnh” môi trường sống. Đơn cử việc trồng một cây thân gỗ làm “điểm nhấn” cho kiến trúc trong nhà với những nhánh cây sắp phải “oằn mình” khi chạm trần có thực sự tạo nên “linh hồn” cho không gian, hay đang từng bước tước đi sức sống vốn có của cảnh quan? Hoặc như việc sử dụng vô tội vạ các giống cây ngoại lai chưa trải qua đủ quá trình thuần dưỡng, cây trồng không ra hoa kết trái, không phù hợp với hệ thực vật bản địa; khiến động vật nhỏ và các loài côn trùng thụ phấn khác mất đi nơi trú ẩn và nguồn thức ăn, từ đó dẫn đến sự thiếu hụt trầm trọng của các “dịch vụ sinh thái” địa phương.
Cây bụi và hoa dại cho côn trùng thụ phấn hai bên tuyến đường dành cho xe đạp - Amsterdam, Hà Lan
Cảnh quan mô phỏng rừng tự nhiên tại Higashiyama Zoo & Botanical Garden - Nagoya, tỉnh Aichi, Nhật Bản
Đứng trước thực trạng đó, khái niệm “Cảnh quan đa loài” - multi-species landscape đã trở thành một xu hướng tái tư duy mạnh mẽ trong cộng đồng kiến trúc cảnh quan tiên tiến. Khác với cách tiếp cận truyền thống, tư duy này coi cảnh quan là một chuỗi động, trong đó sự tương tác giữa con người và các loài động thực vật được đặt lên hàng đầu. Tại Singapore, các công viên và khu vườn trên cao được tính toán để tạo ra môi trường sống phong phú, từ những tán cây, bụi rậm đến các góc vườn “hoang dã”, từ đó khôi phục và duy trì sự đa dạng sinh học ngay trong lòng phố. Các dự án “vườn thụ phấn” (pollinator gardens) áp dụng cho các khu vực thành thị đang ngày càng phổ biến ở Mỹ nhằm mang đến nguồn thức ăn, nơi trú ngụ và tái tạo hệ sinh thái cảnh quan. Hay tại “thiên đường xe đạp” Hà Lan, cảnh quan hai bên tuyến đường xe đạp được đầu tư không chỉ để phục vụ người dân mà còn là các dải cây bụi, hoa dại để nuôi dưỡng ong và côn trùng thụ phấn.
Khu vực vườn cho động vật hoang dã - công viên RHS Garden Wisley, Vương Quốc Anh
Hệ sinh thái đất ngập nước tại Pollinator & Bird Garden - vườn Bách Thảo Penn State, bang Pennsylvania, Mỹ
Mở rộng đối tượng thụ hưởng và các giá trị mang lại
Việc thiết kế cảnh quan đa loài mang lại những lợi ích bền vững và đa chiều. Về mặt sinh thái, sự hiện diện của chim, ong bướm, hay thậm chí vi sinh vật trong đất là một trong các chỉ số quan trọng về sức khỏe của hệ sinh thái đô thị. Bằng cách tái tạo môi trường sống cho chúng, chúng ta đang gián tiếp củng cố tính đàn hồi của môi trường, hỗ trợ các quá trình tự nhiên như thụ phấn hay phân hủy hữu cơ. Đồng thời, việc duy trì đa dạng sinh học giúp hệ sinh thái cân bằng, giảm rủi ro dịch bệnh cho con người, cải thiện chất lượng đất và nước - một yếu tố quan trọng trong việc tiết kiệm năng lượng, thu hẹp chi phí bảo trì, bảo dưỡng trong cảnh quan.
Dựa trên sự gắn kết bẩm sinh giữa con người và thiên nhiên, cảnh quan đa loài không chỉ tạo nên những trải nghiệm đa tầng và phong phú hơn, mà còn là cách tác động hiệu quả đến tâm lý và sức khỏe cộng đồng. Một công viên nơi trẻ em có thể học cách quan sát tập tính và vòng đời của các loài côn trùng nhỏ, hay người lớn nghe tiếng chim reo trong lúc tập thể dục giúp nuôi dưỡng các nguồn năng lượng tích cực, tăng cường trí nhớ, giảm căng thẳng, cải thiện sự tập trung và hỗ trợ chữa lành các vấn đề về giác quan. Nói cách khác, mối quan hệ cộng đồng được gắn kết mạnh mẽ thông qua cảnh quan, đồng thời mỗi con người cảm thấy mình là một phần của một mạng lưới sự sống rộng lớn hơn, chứ không đơn thuần chỉ là cư dân trong một đô thị bê tông cứng nhắc.
Cấu trúc nhà cho ong tại Pollinator & Bird Garden - vườn Bách thảo Penn State, bang Pennsylvania, Mỹ
Khách sạn côn trùng tại Pollinator & Bird Garden - vườn Bách Thảo Penn State, bang Pennsylvania, Mỹ
Ông bà ta có câu “Đất lành chim đậu”, ngoài các giá trị hữu hình, sự hiện diện của đa loài còn bồi đắp giá trị văn hóa và tinh thần, như ong là biểu tượng của sự cần mẫn, cánh bướm tượng trưng cho sự tái sinh và chuyển hóa, chim về làm tổ là báo hiệu của vùng đất an cư lạc nghiệp,... Khi những loài này hiện diện trong đời sống hằng ngày, chúng không chỉ làm giàu thêm trải nghiệm thị giác, mà con gợi nhắc các tầng nghĩa tinh thần, khơi dậy các yếu tố văn hóa bị lãng quên và tô đậm cảm xúc sâu sắc của con người. Từ đó, mang đến một đô thị với cảnh quan không chỉ thẩm mỹ mà còn giàu chất thơ, giàu bản sắc, giàu giá trị hữu hình đến phi vật thể và có khả năng nuôi dưỡng đời sống tinh thần của mỗi cư dân.
Một không gian cảnh quan đẹp không chỉ được đo lường bằng những tiêu chuẩn thẩm mỹ do con người đặt ra. Nó còn được đánh giá qua sự hiện diện của sự sống và sự hài hòa của hệ sinh thái. Thay vì kiến tạo một không gian “tĩnh” chỉ dành cho con người, đã đến lúc chúng ta cần tư duy về một cảnh quan “động”, đó cũng chính là lúc cảnh quan đạt đến giá trị tối ưu - một môi trường sống bền vững toàn diện, nơi con người và thiên nhiên đa loài thật sự cùng tồn tại và phát triển với nhau.
Theo Kiến trúc & Đời sống số 232