“Không xử lý được rác thì đừng nói đến phát triển bền vững”

 

 

Đọc hàng trăm bài báo về chủ đề này có cảm giác ai cũng biết, ai cũng có thể nói, ai cũng có thể chỉ ra nguyên nhân và nhiều giải pháp đã được đưa ra. Song thực tế là chẳng ai giải quyết được vấn đề. Năm 2018 là năm thứ ba liên tiếp bãi rác Đa Phước bốc mùi hôi vào giữa mùa hè. Phạm vi ảnh hưởng là phần lớn đô thị Nam Sài Gòn thuộc quận 7 và huyện Nhà Bè, Bình Chánh với hàng trăm ngàn dân. Thật khó tìm được từ nào khác ngoài từ “bất lực” để chỉ thực trạng xử lý vấn đề. Hàng trăm bài báo đã lên tiếng nhưng không thể nói là đã đủ. KT&ĐS quay lại vấn đề này qua ý kiến của các chuyên gia dưới góc nhìn quy hoạch và quản lý đô thị.

 

Tuần trước, tôi vừa dự hội thảo về xây dựng thành phố thông minh. Diễn giả dẫn ra một thí dụ về quy hoạch của Singapore. Năm 1965, khi mới thành lập, Singapore bị thiếu nước và hơn 2/3 nhu cầu nước ngọt phải nhập về để sử dụng. Ngay từ thời điểm đó, chính quyền của Thủ tướng Lý Quang Diệu đã quy hoạch những mốc thời gian cụ thể cùng các giải pháp như vốn, kỹ thuật… để giải quyết vấn đề này. Nay thì Singapore không những không thiếu mà còn xuất khẩu ngược nước ngọt.  
Đó là một thành công về quy hoạch và quản lý đô thị. Nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự thành công đó là đánh giá đúng hiện trạng, đề ra các giải pháp với mốc thời gian khả thi. 
Ở Việt Nam ta, công tác quy hoạch thường chỉ vẽ lên hình dáng không gian đô thị,  nêu các chỉ tiêu về kinh tế xã hội như mong muốn, sau này có thêm tầm nhìn với những số liệu cụ thể tương ứng với các mốc thời gian. Điểm yếu chung của công tác quy hoạch này là thiếu đánh giá hiện trạng hoặc có mà thiếu chính xác, sơ sài cả về hiện trạng tự nhiên và xã hội. Chính vì vậy nên các quy hoạch thiếu tiến độ cụ thể về thời gian, thiếu giải pháp về vốn, về hạ tầng… Tóm lại là quy hoạch chỉ vẽ ra một tương lai chung chung thiếu khả thi. 
Trở lại với vấn đề quy hoạch xử lý rác, trước đây ta có bãi rác Đông Thạnh - Hóc Môn, sau đó là Hiệp Phước - Củ Chi và bây giờ là Đa Phước - Bình Chánh. Khởi đầu, đó đều là những địa điểm cách ly khu cư dân. Nay thì đô thị đã phát triển, bãi rác lại nằm ngay giữa lòng đô thị. 
Nếu đánh giá đúng hiện trạng thì ta phải thừa nhận với nhau rằng, xử lý rác và chất thải nói chung ở thành phố hiện nay quá bất cập. Ta phải chấp nhận một thực tế, bãi rác nằm giữa lòng đô thị nên ảnh hưởng rất lớn. Chôn lấp rác là một công nghệ đã rất lạc hậu. Thành phố ta đã phát triển đến hơn 10 triệu dân như hiện tại với rất nhiều cơ sở hạ tầng hiện đại và đang đặt vấn đề xây dựng thành phố thông minh, nâng cao chất lượng sống nhưng công nghệ xử lý rác vẫn là chôn lấp của nhiều thập kỷ trước. Thành phố ta đang chịu sức ép ô nhiễm từ nhiều nguồn như ô nhiễm nước, không khí và môi trường trong đó có rác. Nếu không giải quyết được vấn đề xử lý rác và ô nhiễm thì đừng nói gì đến phát triển bền vững. 
Trở lại với chủ đề đang được quan tâm là xây dựng thành phố thông minh. Có nhiều cách tiếp cận, nhiều mô hình khác nhau. Tôi chú ý đến chuyện một đô thị ở Ấn Độ thiếu nhà vệ sinh công cộng. Và người ta bắt đầu xây dựng thành phố thông minh bằng cách xây dựng nhà vệ sinh công cộng. 
Theo tôi, xử lý rác là vấn đề rất cấp bách của thành phố ta, không còn đường lùi nữa.Tại sao ta không đặt vấn đề xây dựng thành phố thông minh phải bắt đầu ngay từ việc xử lý rác? Với một đô thị lớn như thành phố ta hiện nay, chôn lấp rác là bất cập. Công nghệ thay thế chôn lấp không phải là điều gì mới mẻ xa lạ. Phải coi việc chấm dứt chôn lấp rác là vấn đề sống còn. Đấu thầu, xây nhà máy có công nghệ xử lý rác thay thế việc chôn lấp, tất cả các giải pháp đều đã có, vấn đề là có muốn làm hay không thôi.
Nhưng chôn lấp rác không phải là bất cập duy nhất. Xử lý rác là một chuỗi các công việc liên quan. 
Theo tôi thì có mấy việc cần làm ngay và làm đồng bộ.

 

 

 

 

Trong kỳ họp Hội đồng nhân dân vừa qua, vấn đề xả rác một cách vô ý thức được nêu lại. Cách đặt vấn đề là hoàn toàn chính xác. Người trực tiếp xả rác vô ý thức là các cư dân vô ý thức. Nhưng trách nhiệm giải quyết phải thuộc về chính quyền. Xây dựng ý thức thì phải dùng đến giáo dục nhưng đó không phải và không thể là biện pháp duy nhất. Cần phải có chế tài, cần phải dùng cả biện pháp tài chính. 

Quy trình phân loại rác từ nguồn có chuyện thuộc về ý thức nhưng cũng có chuyện tiền xử lý rác. Hiện nay, tiền “đổ rác” chỉ được trả tượng trưng và thực chất chỉ là tiền trả cho việc gom và vận chuyển rác còn toàn bộ quy trình xử lý rác vẫn bao cấp. Tôi nghĩ, tiền xử lý rác cần được tính đúng và đủ. Không sợ người ta không đóng tiền! Vấn đề là phải minh bạch và hiệu quả. Ví dụ như chuyện phân loại rác tại nguồn, ta đã triển khai vận động thí điểm nhưng chưa  thành công. Theo tôi, có thể làm như nước ngoài, phát cho người dân các túi đựng rác có màu khác nhau đựng các loại rác khác nhau… Giá tiền xử lý rác được thu khác nhau, thậm chí có thể miễn phí theo từng loại. Nếu làm chặt chẽ khâu này thì tự người dân sẽ phải phân loại rác một cách kỹ càng bởi nếu không, họ sẽ phải trả nhiều tiền hơn.
Nước thải cũng vậy, ta thường chú trọng đến việc cấp nước cho đủ nhu cầu dùng mà chưa chú ý đến xử lý nước thải. Người dân mua nước sạch để dùng nhưng chưa phải trả tiền để xử lý nước thải. Khi xài 1 mét khối nước, người dân phải tính vào đó cả tiền mua nước sạch và tiền xử lý nước thải. Tôi tin rằng nếu tính đúng, tính đủ thì người dân sẽ hợp tác. Bằng chứng là nhiều khu đô thị hiện nay đã tính tiền xử lý nước thải và cư dân ở đó hoàn toàn đồng ý. 
Nếu ta làm minh bạch và hiệu quả thì không sợ gì chuyện thiếu vốn, không ngại chuyện người dân thiếu hợp tác với mình.

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 147