Thô mà tinh

21/5/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài Huân Tú ảnh Khoa Hiền

Có những ngôi nhà cổ được người đời sau trầm trồ bởi những bức tường xây gạch không tô rất chuẩn hoặc dùng đá xanh nguyên khối. Có những chi tiết gỗ lên nước bóng loáng hay nền gạch đi lại nhiều đến mức lõm vẹt ở giữa.

 

  

Những mảng gạch trần luôn đem lại nét thẩm mỹ dù ở công trình truyền thống hay đương đại
 

Bài viết này không nhằm ca ngợi vẻ đẹp của những chất liệu xưa mà muốn đề cập đến một xu hướng trong thiết kế và sử dụng vật liệu xây dựng. Đó là dùng những vật liệu thô có khả năng thay thế một phần hoặc nhiều công đoạn ở khâu hoàn thiện, giúp giảm nhẹ các chi phí nhân công - vật tư cho tổng dự toán xây dựng, tạm gọi chung là vật liệu thô hoàn thiện (VLTHT).

Thói quen xây dựng (nhất là đối với nhà ở tư nhân) còn nặng tính thủ công, quan niệm của chủ đầu tư và nhà thầu hay tách bạch phần thô và phần hoàn thiện, kéo theo một số hệ quả sau đây:

Phần thô thường làm không kỹ và thiếu tinh xảo, vì cho rằng “sau này sẽ có phần hoàn thiện che lấp giúp”. Điều này khiến những cấu kiện “cứng” làm không chuẩn (cột không thật thẳng, dầm không đều cạnh, sàn lật âm lật dương tuỳ tiện). Những chi tiết uốn cong hoặc vát chéo hay bị thiếu chính xác, thiếu đồng nhất.

Cốp pha bằng ván gỗ dùng nhiều lần chắp vá nên sau khi tháo ván khuôn trông rất... nham nhở, thậm chí có chỗ sau này phải dán thêm gạch đinh và tô hồ dày cả tấc.

Phần khối xây cũng vậy, gạch thường bị chặt nhỏ, chèn chêm thoải mái. Những công trình lắm chi tiết gờ - chỉ - phao... chủ yếu dùng thạch cao hay xi măng gắn thêm, sau một thời gian bắt đầu rơi rụng, sứt mẻ. Các cấu kiện nhỏ như tấm đan mặt bàn bếp, lanh tô và ô văng cửa, lam thông gió... thường đúc qua loa tại chỗ hoặc mua “hàng chợ” nên không đạt về chất lượng lẫn thẩm mỹ.

Phần thô thiếu chuẩn bị trước kỹ thuật cho phần hoàn thiện (thường chỉ là thả dây điện ngầm và chừa lỗ đặt ống nước) nên rất nhiều vị trí sau này phải đục đẽo, giặm vá. Ví dụ như khi đổ bản cầu thang không đặt thép để hàn lan can nên sau này phải đục ra, mặt bậc thang xây gạch không đều (vì nghĩ sau này thợ dán đá bậc thang sẽ sửa!). Cách thức xây dựng thủ công như vậy vừa mất thời gian vừa hao tốn nguyên vật liệu, công trường luôn bừa bộn mất vệ sinh, công việc bị chồng chéo nhau và gây nhiều mâu thuẫn giữa các bên thi công (ví dụ tô trát tường rồi lại đục ra để đi dây điện hoặc dây máy lạnh).

Tỷ lệ công nghiệp hoá, tự động hoá trong xây dựng nhà tư nhân khá thấp, ngoại trừ một số công đoạn bắt buộc như ép cọc, đổ bê tông tươi.

Thực tế xây dựng như vậy cũng tác động đến quan niệm thiết kế. Nhiều hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công chỉ ghi chú chung chung, sai số khi ra thực tế khá cao, để lại nhiều “khoảng trống” cho đơn vị thi công rất dễ dàng (hoặc khó khăn?) tự mày mò “sáng tạo thực tế” sau này. Có dịp xem một hồ sơ thiết kế kỹ thuật của đơn vị tư vấn thiết kế nước ngoài (văn phòng tại Việt Nam, dùng kiến trúc sư Việt Nam gia công bản vẽ ở... nước ngoài!), nhiều người ngạc nhiên khi thấy họ vẽ chi tiết đến từng khối xây gạch, ngang bao nhiêu viên, cao bao nhiêu viên, chỉ định chủng loại gạch rất tỉ mỉ, những chỗ bị lỡ gạch đều có gạch chuyên dùng, chiều rộng khe vữa, vị trí chèn ống kỹ thuật... rất cụ thể và có liên kết chặt chẽ về thông số kỹ thuật với các hãng sản xuất vật liệu - thiết bị xây dựng.

Nhiều công trình họ thiết kế những khối xây không tô rất đẹp, việc ốp lát hạn chế tối đa cưa gạch vụn ra, và nhiều bề mặt bê tông hoàn thiện ngay từ phần đúc (tạo hoa văn, kẻ joint, nhấn nút lõm…). Chính vì vậy, công tác thi công khá chuẩn xác và dễ dàng kiểm tra, phần hoàn thiện đơn giản và không nặng phần “son phấn“ như ở ta, từ đó giúp cho thẩm mỹ công trình mang tính thực chất hơn. Tất nhiên, để làm được như vậy thì thời gian và chi phí dành cho thiết kế thật tương xứng phần dự toán chi tiết.

Chúng cũng giúp giảm nhẹ khả năng “đội giá” lên sau này khi thay đổi chủng loại vật liệu hoặc cách thức thi công.

 

 

 Những biến tấu phong phú của bê tông trần

    

Khéo xử lý nền bằng gạch tàu (ảnh trái) tam cấp bằng đá tự nhiên (ảnh phải) tạo nên các không gian đẹp
 

Thời gian gần đây, các doanh nghiệp tư vấn, thiết kế, xây dựng và sản xuất vật liệu tại Việt Nam cũng đã ý thức được những vấn đề trên và đang từng bước nghiên cứu, đưa ra nhiều mẫu mã các chủng loại vật liệu thô hoàn thiện với nhiều tính năng phong phú và tiện dụng hơn. Khi làm phần thô, nếu dùng cốp pha nhựa và có giám sát chặt chẽ thì tuy chi phí có cao hơn nhưng bù lại bề mặt bê tông chuẩn hơn, tái sử dụng cốp pha nhiều lần hơn.

Trước đây thường xây hộp kỹ thuật (hộp gen) bằng gạch ống hay gạch thẻ khiến kích thước hộp khá lớn và phải kéo theo các trang trí khác để che lấp những “cái cột” vướng víu. Nay đã có nhiều doanh nghiệp quan tâm sản xuất gạch chuyên xây hộp gen dày 4cm và chiều dài tuỳ theo yêu cầu nên tiết kiệm đáng kể không gian. Đối với bậc thang xây gạch cũng vậy, trước đây thường dùng gạch thẻ và chèn gạch vỡ tại các vị trí chéo góc nhỏ. Nay đã có các loại gạch bậc thang - gạch tam cấp làm sẵn với độ dốc có thể thay đổi theo thực tế. Rồi gạch lam chớp thông gió (có phủ sơn và không phủ sơn), gạch cách nhiệt sân thượng, gạch làm đà lanh tô đầu cửa... đều là những chủng loại “cũ mà mới” đang thay thế dần một số cấu kiện bê tông nặng và thi công phức tạp hơn. Cách dùng cấu kiện “thô mà tinh” này còn giúp những ngôi nhà có phong cách thô mộc, xây gạch trần không tô trát dễ dàng có được một diện mạo đồng nhất về chủng loại và màu sắc vật liệu thay vì phải dùng xen kẽ lanh tô bê tông hay lam bê tông.

Một số vật liệu thô vốn hay dùng trong xây dựng sân vườn, cầu đường hay vỉa hè, nay đang được đưa vào sử dụng cho nội ngoại thất nhà ở dân dụng. Có thể kể đến gạch chịu lửa, gạch cháy vốn để xây lò nay được sử dụng như một thành phần trang trí nhấn mạnh. Hoặc gạch trồng cỏ bằng xi măng đen với nhiều lỗ vuông nhỏ được lên tường hoặc xây chèn tạo hiệu quả thẩm mỹ mới, đồng thời giúp thông gió tốt hơn. Đá xanh nguyên khối, các gốc cây tận thu, gạch xỉ... nếu khéo chọn lọc, xử lý cũng là những vật liệu thô hoàn thiện có giá trị thẩm mỹ cao.

Ranh giới giữa phần thô và phần hoàn thiện đang dần bị xoá nhoà và điều này góp phần hình thành nên những công trình có sắc thái, có sáng tạo và chuyên nghiệp hơn. Từ thực tế công trường quay trở về bản vẽ là một khoảng cách không nhỏ, nhưng nếu được nghiêm túc nghiên cứu, tính toán từ đầu, chắc chắn người làm chuyên môn và gia chủ sẽ có sự hình dung tốt hơn và sử dụng đúng - đủ - đẹp hơn các chủng loại vật liệu trong công trình của mình.

Hai công trình cách nhau hàng thế kỷ nhưng vẫn có tiếng nói chung nhờ tôn vinh vẻ đẹp chân thực của vật liệu (toà thị chính và văn phòng chính phủ ở Melbourne, Úc)
 

 

Chỉ là gỗ để trần, tường trát vôi rơm nhưng khi được gia công kỹ lưỡng theo cách thủ công thực sự đạt hiệu quả cao trong không gian các quán có cá tính như quán cà phê hay resort
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 28

Các tin khác