Làm nhà kiểu “tốt khoe xấu che” là nếp nghĩ bình thường, không có gì sai trái khi từ Đông sang Tây qua bao nhiêu thời kỳ đều cố gắng “sang chảnh” cho thiên hạ trầm trồ và ngược lại, giấu nhẹm đi các ngóc ngách xấu xí bừa bộn. Thời đại mạng xã hội lên ngôi càng tạo cơ hội cho hiệu quả hình ảnh được lan tỏa. Đi quán xá bây giờ chủ yếu hỏi có góc nào để check-in, sống ảo. Ghé nhà ai cũng ít nhất ngó nghiêng làm vài ba tấm hình “đẹp không tì vết”. Nhưng về khía cạnh văn hóa sống, phong thủy bền vững cho nơi cư ngụ, liệu có chỗ nào đúng-sai cần làm rõ? Liệu việc xếp đặt và quảng bá nội thất theo kiểu “sống ảo” có làm phai nhạt bản chất tổ chức không gian của nghề thiết kế nhà cửa?
Trang trí với tranh, hoa, một bàn console… đóng vai trò thu hút, làm tươi mới góc sống
Để sống hay để khoe cũng đều theo thời
Thế hệ cha ông ta rất ít lãng phí cho trang trí vô ích không hoàn toàn bởi khía cạnh kinh tế, mà nằm ở nếp nghĩ. Ngôi nhà xưa có bộ khung theo gian, theo chái, theo trục, trước cau sau chuối, bình phong hàng hiên… trở thành quy tắc về bố cục. Ngôi nhà nay khi thời đại và công nghệ thay đổi đã thoát khỏi các ràng buộc nghiêm ngặt, và thực tế cũng không còn điều kiện để làm như nhà xưa. Mỹ cảm và trải nghiệm của thế hệ chủ đầu tư sau này giúp nhà cửa ngày càng đề cao tính tiện dụng và bền vững về nhiều mặt. Sự chia sẻ trên truyền thông và mạng xã hội góp phần định vị nên một lớp gia chủ và nhà thiết kế biết “nhìn trước ngó sau” nhiều hơn khi tạo dựng nhà cửa, tránh được các lối mòn nhàm chán, và cũng không đến mức phô trương kệch cỡm xa lạ.
Những lý do mang tính “thiên thời” đó khiến phong thủy thời nay linh hoạt hơn trước đây khá nhiều. Nhìn lại ngôi nhà truyền thống Việt với tính Âm nổi trội, đề cao sự lắng lọc, thậm chí phảng phất xu hướng thiền định, sẽ nhận ra vai trò chữa lành, phục hồi, nuôi dưỡng... của không gian kiến trúc- nội thất. Việc đề cao bạn bè quây quần, thư giãn nhẹ nhàng, thú vui cá nhân... đang được giới trẻ ngày càng “bắt trend” mạnh mẽ là xu hướng tích cực. Nhiều các hội nhóm bạn trẻ bây giờ hay “rủ nhau đi trốn”, tìm về nhà vườn dã ngoại, hoặc tạo góc trà đạo, chòi ngắm cảnh, hiên bình thơ, gác xướng họa... đều thuộc dạng giải trí văn nhã. Trào lưu này giống như cha ông ta có nếp sống phong lưu thuở trước mà “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân từng đề cập, nhưng mang màu sắc hiện đại và cá nhân hơn, đồng thời muốn “cả thế giới biết” mình ra sao qua mạng xã hội. Nói đơn giản dễ hiểu như Trạch Cát Đông Phương từ xưa đến nay đã xác định, thì phong thủy chính là hệ thống “mã hóa” cho ngôi nhà hợp với mỗi gia đình, mỗi cá nhân, đồng thời vẫn có thể thích ứng, biến đổi theo thời vận.
Việc duy trì “cái tôi” trong không gian sống được định nghĩa là sự thể hiện những đặc điểm cá nhân, giá trị, niềm tin, sở thích và bản sắc độc đáo của một người thông qua cách họ tổ chức, trang trí và sử dụng không gian sống của mình. Từ Dịch học Đông phương hay triết học Tây phương đều có nhiều nghiên cứu liên quan đến nhận thức bản thân và mối quan hệ giữa con người với môi trường. Đó không chỉ là việc sắp xếp đồ đạc, mà còn là cách không gian phản ánh con người ở bên trong. Cụ thể hơn, “cái tôi” nơi không gian sống là bản sắc nội tại của một người và dấu ấn cá nhân, gia đình, thể hiện qua:
- Sự tự nhận thức và thể hiện bản thân thông qua sự riêng tư và ranh giới: Nhà là nơi cá nhân có thể thiết lập ranh giới của mình với thế giới bên ngoài, tạo vùng an toàn và riêng tư qua chọn lựa, như phái Bát Trạch phân định vùng tốt và xấu các mệnh khác nhau.
- Hệ giá trị và ưu tiên cá nhân: Giúp chúng ta cảm thấy thoải mái, an toàn và được là chính mình trong ngôi nhà của mình. Ví dụ, một người yêu sách sẽ làm tủ sách lớn, người thích nấu ăn sẽ đầu tư vào bếp, hay người hướng nội sẽ tạo ra góc trầm tư yên tĩnh.
- Cảm xúc, tâm trạng và kết nối với thế giới bên ngoài: Không gian sống phản ánh cảm xúc của gia chủ. Điều này tương đồng với thuyết mệnh khuyết giúp gia chủ bù trừ ngũ hành tùy theo mùa sinh của mỗi người.
Góc để chill đâu cần tốn kém cầu kỳ, miễn hài hòa và đủ cá tính riêng biệt
Giữ “cái tôi” giúp định vị cảm xúc tự nhiên
Bàn console, khoảng đệm sảnh, ghế đơn lẻ thư giãn… thường nằm đầu danh sách các chi tiết mà thế hệ trung niên đến cao niên hiện nay không hiểu vì sao mà “lớp trẻ” lại thích đến vậy. Lướt qua các diễn đàn về thiết kế, nội thất và phong thủy, có thể thấy ngày càng nhiều gia chủ trẻ tuổi hoặc thuộc nhóm “giao lưu xã hội” ưa chuộng các góc để “chill” đó. Mỗi người đều có lý do cho chọn lựa của mình, như các ví dụ sau:
Một tấm gương lớn có trang trí độc đáo ấn tượng, để ai đi qua cũng phải liếc nhìn vào, như trong lý thuyết “cái tôi soi gương” của Cooley(*) đã luận giải.
Một bàn console có chức năng tạo sự thu hút thị giác với bình hoa nhỏ, mấy quyển sách và giá nến “sang chảnh” nhắc nhở đến yếu tố “personal space” - không gian cá nhân trong Tâm lý học môi trường(*)- không nhất thiết đồ nội thất phải có chức năng đáp ứng mọi yêu cầu sử dụng của mọi người.
Một chiếc ghế bành để ngồi đi giày thật điệu đà êm ái đặt tại lối vào gợi nên chút “xa xỉ thầm lặng” (Quiet Luxury) mà vì diện tích chật hẹp hay sự hy sinh thẩm mỹ vì công năng đã khiến nhiều nhà lãng quên tiện nghi nhỏ này.
Tất cả những thứ nho nhỏ kể trên góp phần bổ sung một chức năng quan trọng mà kiểu “nhiệm vụ thiết kế thực dụng” đã bỏ qua: Định vị cảm xúc trong không gian sống.
Khía cạnh cảm xúc ngỡ như khó cân đong đo đếm, thực ra được Dịch học từ xưa xác định qua Lý luận Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) trong Y học cổ truyền phương Đông để giải thích mối quan hệ giữa cảm xúc và các tạng phủ trong cơ thể. Mỗi hành tương ứng với một tạng phủ và một loại cảm xúc, tất cả là một phần của dòng chảy năng lượng, sự tương tác của Âm Dương và Ngũ hành trong con người, phản ánh sự biến đổi không ngừng của vũ trụ. Nó được “xác định” thông qua các quy luật tự nhiên, mối liên hệ với tạng phủ, và được biểu tượng hóa qua các quẻ Dịch, từ đó đưa ra những lời khuyên để con người sống hài hòa, cân bằng với nội tâm và hoàn cảnh.
Việc sử dụng chất liệu, màu sắc, tỷ lệ… chính là biến đổi Hình và Thế của không gian, dù kích thước và vị trí không đổi. Từ việc chạm vào chất cảm bề mặt sàn, như trên bề mặt lát gỗ mộc mạc rất khác với gạch bóng loáng, đến việc treo bức tranh nhỏ nơi lối vào… Những gia chủ sống có gu luôn đòi hỏi và chọn lựa cách bài trí nhà cửa của mình cho hấp dẫn, thoải mái, tràn đầy cảm xúc.
Những góc “chẳng để làm gì ngoài chụp ảnh sống ảo” ngày càng quan trọng để kết nối không gian, cảm xúc
Có thể thấy lý thuyết phong thủy xưa và ứng dụng thiết kế thời nay chưa bao giờ dừng lại ở các công thức, chỉ định hay chống chỉ định khô khan, nghiêm ngặt, vô hồn. Dùng nhiều chất này sẽ gây tương thừa ngũ hành, lạm dụng màu kia sẽ gây xung khắc bản mệnh, tất cả đều từ cơ sở cảm xúc, cảm nhận của chủ nhân. Lý lẽ đơn giản nhất mà cũng thâm thúy nhất của văn hóa truyền thống, chính là góc sống sao cho thuận theo tự nhiên.
Tự nhiên như không hề xếp đặt, hay xếp đặt khéo đến mức tự nhiên? Câu hỏi lơ lửng không hồi đáp nhưng dễ nhận ra những chỗ để “chữa lành” thời nay cũng thế, cũng chỉ là bình mới cho chất rượu cũ, khi con người luôn mải miết đi tìm nơi an trú cho mình và gia đình. Khi không dễ bao phủ rộng lớn trong tình hình thế giới nhiều biến động thì co lại trong một góc riêng mình cũng là lẽ hợp tự nhiên.
Với thế hệ gia chủ trẻ tuổi hiện nay, chắc chắn làm nhà theo phong thủy không hề đồng nghĩa với kiểu đặt tỳ hưu canh cửa, treo gương bát quái hay tô vẽ chi tiết trấn trạch mê tín. Tối giản, cá tính, ấn tượng, thư giãn… là những “cái tôi” đáng trân trọng và theo đuổi. Còn chuyển hóa những gu sống này qua ngôn ngữ thiết kế ra sao nằm ở nhà thiết kế có đủ nền tảng hiểu biết và tiếp nối văn hóa hiện đại cũng như truyền thống hay không.
Dùng gương, kính màu nghệ thuật đúng chỗ không chỉ tăng vẻ đẹp mà còn là giải pháp phong thủy đặc sắc
(*) Một số nguồn và lý thuyết có thể liên quan đến thể hiện “cái tôi” trong không gian sống:
Hiện tượng học (Phenomenology): Tác giả Maurice Merleau-Ponty, Edmund Husserl tập trung vào trải nghiệm chủ quan của con người về thế giới gắn liền với cơ thể, giác quan và kinh nghiệm sống. "Cái tôi" được bộc lộ qua cách cơ thể tương tác và trải nghiệm không gian.
Triết học về không gian (Philosophy of Space): Mặc dù không phải là một triết gia, tác phẩm của Gaston Bachelard (The Poetics of Space) khám phá ý nghĩa tâm lý và tượng trưng của không gian kiến trúc, cách các không gian cụ thể gợi lên những cảm xúc, ký ức và khía cạnh khác nhau của "cái tôi" và thế giới nội tâm.
Tâm lý học môi trường (Environmental Psychology): Lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa con người và môi trường của họ. Các khái niệm như "personal space" (không gian cá nhân), "place identity" (bản sắc nơi chốn) giúp hiểu "cái tôi" thể hiện trong không gian sống như một phần mở rộng của bản thân.
Xã hội học (Sociology): Charles Horton Cooley (The Looking-Glass Self) lý thuyết "cái tôi soi gương" nhấn mạnh rằng ý niệm về bản thân được hình thành thông qua cách ta hình dung người khác nhìn nhận mình.
Theo Kiến trúc & Đời sống số 229