Đình làng Việt, những điều còn - mất

28/2/2019 - Chuyên đề
Tác giả: Hà Thành

Đó là tên cuộc triển lãm khá quy mô và công phu của nhóm Đình làng Việt, được tổ chức ở Heritage Space – Dolphin Plaza, phố Trần Bình, Hà Nội trong tháng 8 năm 2015.

 
 
 
 
Từ mạng xã hội ảo tới sức mạnh cộng đồng thật
Nhóm Đình làng Việt được khởi xướng bởi một nhóm những nhà nghiên cứu văn hóa và những người yêu di sản truyền thống, đứng đầu là nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Bình (hiện đang công tác tại Cục Mỹ thuật - Nhiếp ảnh và Triển lãm - Bộ Văn hóa Thông tin và Du lịch). Ngày 1.9.2014 nhóm bắt đầu hoạt động mở trên mạng xã hội facebook và thu hút đông đảo thành viên trên khắp mọi miền đất nước tham gia. Tính đến thời điểm diễn ra triển lãm, con số thành viên của Đình làng Việt là 4.000 người với nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau, trong số đó có nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc sư, họa sỹ, nhà điêu khắc, nhà báo, nhiếp ảnh gia; và đặc biệt có nhiều người rất trẻ. Tất cả đều có chung một sự quan tâm, tình yêu và đam mê đối với đình làng Việt; mong muốn học hỏi, tìm hiểu về các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật trong kiến trúc đình làng - một thiết chế văn hóa gần gũi và thấm đẫm chất văn hóa Việt Nam.
Khởi đầu hoạt động của nhóm chỉ là chia sẻ thông tin và các bức ảnh về đình làng Việt qua mạng xã hội facebook, theo hình thức “online”. Nhưng không dừng lại ở đó, nhóm đã có những hoạt động quy củ hơn và có những định hướng cụ thể. Các thành viên chủ chốt trong nhóm như nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Bình, Trần Trung Hiếu, Trần Hậu Yên Thế, Nguyễn Hoài Nam, Vũ Mai Thơ đã đề ra chiến lược gắn với các hoạt động thường xuyên như: hàng tháng duy trì đi điền dã thăm quan di tích tại Hà Nội và các tỉnh lân cận nhằm mục đích giúp các thành viên có cơ hội tiếp cận với di sản, có thời gian gặp gỡ, trao đổi thông tin, đặc biệt được cảm nhận không gian văn hóa của làng xã Bắc bộ và không gian xung quanh ngôi đình làng. 
Cho tới trước triển lãm, nhóm Đình làng Việt đã có 8 chuyến điền dã, mỗi chuyến đi thu hút từ 50 đến hơn 100 thành viên. Số lượng thành viên tham gia các chuyến điền dã: ít nhất 50 (chuyến đi Hải Phòng), đông nhất là hơn 100 thành viên (chuyến Phú Thọ).
Nhóm đã thực hiện điền dã, nghiên cứu hàng chục ngôi đình làng ở Hà Nội, Hà Tây cũ và các tỉnh thành như: Bắc Ninh, Bắc Giang, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hải Phòng. Những chuyến điền dã không chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh, đo đạc, ghi chép mà cũng là những buổi giao lưu, sinh hoạt của nhóm, với những bộ môn nghệ thuật truyền thống như chèo, ca trù, hát xoan trong không gian văn hóa truyền thống của đình làng. Điều đó làm các thành viên thêm gắn kết và là cơ hội để hiểu sâu hơn các giá trị văn hóa - nghệ thuật của đình làng. Qua mỗi chuyến đi, sức mạnh của nhóm tăng lên đáng kể và kho tư liệu càng đầy thêm lên. Cũng qua mỗi chuyến đi, số lượng thành viên lại tăng lên. Tất cả những vùng di sản mà nhóm đã đi qua, đều có thành viên Đình làng Việt. Nhờ có mạng lưới thành viên rộng khắp như vậy, mà nhóm có nhiều thuận lợi trong quá trình nghiên cứu, điền dã. Song song với nghiên cứu, nhóm cũng nhanh chóng nắm bắt tình hình với những vấn đề tiêu cực xảy ra với di tích để ngăn chặn hay báo với cơ quan chức năng có biện pháp xử lý kịp thời như việc phát hiện đình Cổ Chế, chùa Phúc Lâm xuống cấp; trùng tu sai ở đình Quang Húc, chùa Sổ, đình Tiên Canh, đình Vường. 
Tại các nơi thành viên đến, đều có những xem xét góp ý với nhân dân địa phương trong việc bảo vệ di tích, tránh việc trùng tu, tôn tạo, đặt để linh vật sai Luật Di sản văn hóa, giúp nhân dân hiểu thêm về giá trị di tích của địa phương mình 
Ở trang mạng của nhóm, người xem dễ xúc cảm và nhận thấy tình yêu văn hóa nghệ thuật truyền thống thẫm trong không gian ảo nơi đây, nhưng lại là rất thực. Những bức ảnh đưa lên, tất cả cùng tham gia nhận xét, đánh giá, học hỏi. Những đối thoại với các chuyên gia trong các lĩnh vực trở thành thông tin quý báu, thành tài sản chung của nhóm. Nhiều giá trị kiến trúc, điêu khắc được luận giải, phân tích, những văn bản Hán Nôm được dịch nghĩa, diễn giải; những truyền thuyết, thần tích được xác nhận, bổ sung... làm cho hệ thống thông tin càng trở nên phong phú, đầy đặn. Và từ đó, mối quan tâm cùng tình yêu di sản hiển thị rõ nét, trong một cộng đồng chung có cùng khát vọng gìn giữ di sản của cha ông. 
 
 
 
Đình làng Việt, những điều còn - mất
“Đời sống con người thay đổi nhanh chóng, khiến các giá trị văn hóa dưới mái đình làng gắn với đời sống, tinh thần đặc biệt là văn hóa làng xã dần mai một và biến mất. Đình Làng Việt là tập hợp những cá nhân yêu mến văn hóa truyền thống. Triển lãm Đình Làng Việt, những điều còn – mất là tâm huyết của gần 4.000 thành viên trong nhóm nhằm chia sẻ cho công chúng một góc nhìn khái quát, nét đặc sắc trong không gian văn hóa, kiến trúc, điêu khắc đình làng Việt Nam đồng thời mô phỏng chân thực hiện trạng thay đổi, biến dạng, xuống cấp của các di tích đình làng truyền thống tại nhiều địa phương. Triển lãm nhằm thu hút sự chú ý của cộng đồng trong việc chung tay bảo vệ di tích đình làng nói riêng và di sản nói chung, tạo sức lan tỏa, hướng cộng đồng đặc biệt là giới trẻ tìm hiểu, gìn giữ và truyền bá văn hóa truyền thống dân tộc”, đây là những chia sẻ vế ý tưởng triển lãm của nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Bình, trưởng nhóm Đình làng Việt đồng thời là trưởng ban tổ chức triển lãm Đình làng Việt, những điều còn - mất . Đó cũng là một bước tiến dài đánh dấu những giá trị mà nhóm Đình làng Việt đã đạt được trong gần một năm qua.
Đây là một cuộc triển lãm khá công phu và quy mô, với thời gian tương đối dài (từ 8.8 đến 23.8.2015). Triển lãm do các thành viên nhóm Đình làng Việt đóng góp tài chính và tổ chức với sự tài trợ của Heritage Space nhằm giới thiệu với công chúng những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể dưới mái đình làng truyền thống của người Việt, đồng thời là cầu nối, gặp gỡ, trao đổi giữa những chuyên gia, nhà nghiên cứu và công chúng yêu mến văn hóa truyền thống, tôn vinh giá trị văn hóa, lịch sử, sự tài hoa của nhiều thế hệ. Triển lãm còn nhằm thu hút sự quan tâm của cộng đồng, dư luận xã hội trong công tác gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngôi đình làng Việt Nam.
Triển lãm trưng bày khoảng 100 bức ảnh do các thành viên Đình làng Việt chụp tại nhiều làng xã trên địa bàn vùng châu thổ Bắc bộ như khu vực tây - nam Hà Nội (Hà Tây cũ), các tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình… với hai nội dung chủ đạo. Thứ nhất, là sự tôn vinh Tinh hoa đình làng Việt: đặc trưng kiến trúc đình làng, vẻ đẹp của kiến trúc và điêu khắc đình làng như đình Tây Đằng, Lỗ Hạnh, Phù Lão, Chu Quyến, Đồng Kỵ, An Cố, Hương Canh... và không gian văn hóa xung quanh ngôi đình làng Việt như lễ hội, các phong tục, tập quán của làng xã xung quanh ngôi đình. Thứ hai, là Biến đổi của đình làng Việt: nguy cơ biến mất của những ngôi đình cổ (những ngôi đình đang bị xuống cấp nghiêm trọng), biến dạng những giá trị truyền thống (bảo tồn, trùng tu sai)…
Bên cạnh triển lãm ảnh, Đình làng Việt, những điều còn - mất còn tổ chức 3 buổi tọa đàm với những vấn đề nóng bỏng trong quản lý di tích, bảo tồn di sản với diễn giả là những nhà nghiên cứu văn hóa - mỹ thuật, kiến trúc sư nặng lòng với di sản và đam mê văn hóa - nghệ thuật truyền thống. Đó là các tọa đàm: Vai trò của báo chí truyền thông trong công tác bảo vệ, phát huy giá trị di sản; Di sản làng xã còn và mất trong lòng nhân dân; Đình làng Việt - những điều còn - mất.
Cũng trong khuôn khổ triển lãm Đình làng Việt, những điều còn - mất cũng có 3 buổi diễn xướng dân gian với các bộ môn nghệ thuật truyền thống cùng với những trao đổi, diễn giảng của các nhà nghiên cứu về các hình thức nghệ thuật này nhằm công chúng hiểu và tiếp cận với các hình thức diễn xướng được sâu hơn. Trong những năm qua, UNESCO đã công nhận nhiều di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, trong đó có quan họ, ca trù, hát xoan… Và chính đình làng là cái nôi nuôi dưỡng các hình thức diễn xướng đó trong suốt nhiều thế kỷ. Những đêm hội làng, với nghi lễ hát thờ trang nghiêm thành kính, và những sinh hoạt diễn xướng dân gian phong phú như chiếu chèo sân đình, hát ví, hát ống… đều diễn ra ở không gian văn hóa đình làng. Đây là cũng sân khấu, là cái nôi văn hóa gìn giữ tinh túy nghệ thuật truyền thống phi vật thể của người Việt.
Đình làng Việt đang bị mai một trong cơn lốc của cuộc sống hiện đại và đô thị hóa. Gìn giữ đình làng Việt là gìn giữ kho di sản văn hoá truyền thống của cha ông. Đình làng Việt vẫn còn, nhưng cũng đã ít nhiều mất mát và sẽ có nguy cơ biến mất. Giữ đình làng, cứu đình làng không phải là việc của riêng ai và không phải là chuyện một sớm một chiều. Đình làng là một thiết chế văn hóa có tính cộng đồng; có giá trị cộng đồng; và triển lãm Đình làng Việt, những điều còn - mất cũng là giá trị của một cộng đồng như thế. Nhiệt huyết và những thành quả của nhóm Đình làng Việt là một điểm sáng lấp lánh đáng tự hào, trân trọng đối với di sản văn hóa - nghệ thuật truyền thống. Từ đây, tình yêu, nhiệt huyết, trách nhiệm được lan tỏa, cùng sẻ chia, và sẽ là sức mạnh cộng đồng không hề nhỏ trong cuộc gìn giữ di sản quý báu của cha ông. 
 
 
Một số hình ảnh trong triển lãm Đình làng Việt tại Hà Nội, tháng 8.2015 (các ảnh trên)
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 112

Các tin khác