Tử tế là nền tảng để phát triển bền vững

10/9/2019 - Chuyên đề
Tác giả: Bài Hy Hưng ảnh Thu Thủy

Cuộc phỏng vấn trước thềm năm mới của KT&ĐS với KTS Nguyễn Trường Lưu, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu từ bài báo trên Tuổi Trẻ xuất bản trong ngày đi làm đầu tiên của năm 2018: “30 năm vẫn đau đáu câu hỏi ‘Thế nào là sự tử tế”. Bài báo nhắc lại Chuyện tử tế của đạo diễn Trần Văn Thủy được công chiếu từ 1987 và viết: “Bộ phim đã đặt ra một câu tưởng chừng rất đơn giản nhưng không dễ trả lời với cả nhân loại, chứ không riêng gì với người Việt Nam: ‘Thế nào là sự tử tế?”.

 
 
 
 
Một cụ già trả lời phỏng vấn trong phim Chuyện tử tế: “Tử tế là bông hoa thơm, bông hoa đẹp của tình người”. Trang web Cộng đồng tri thức và giáo dục Việt Nam viết: “Tử tế là một chuẩn mực đạo đức quan trọng trong cuộc sống…(1). Còn theo Từ điển Tiếng Việt thì tử tế là: “1. Có đủ những gì thường đòi hỏi phải có để không bị coi là quá sơ sài, lôi thôi hoặc thiếu đứng đắn. 2. Tỏ ra có lòng tốt trong đối xử với nhau”(2). Còn ông, nếu nói về sự tử tế, ông sẽ chia sẻ điều gì?
 Với cá nhân tôi, từ nhiều năm về trước, khi mới ra trường, khi làm việc với chủ đầu tư ở một công trình, nói theo ngôn ngữ trên mạng xã hội hiện nay là tôi thấy có gì đó sai sai, tôi cảm thấy mất phương hướng, tôi muốn dừng công việc. Khi đó, một kiến trúc sư đàn anh hỏi tôi là “em muốn gì”, tôi đã đáp, “tôi muốn làm việc một cách tử tế”. 
Định nghĩa tử tế trong từ điển rất ngắn gọn. Trong giới hạn phạm trù đạo đức, tử tế có những giá trị phổ quát. Tuy nhiên cái gốc của vấn đề, khi ta nói được học hành tử tế, làm nghề một cách tử tế thì phải có nhiều yếu tố cụ thể mới tạo thành và theo tôi, các  yếu tố đó có thể thay đổi theo thời gian, thay đổi theo điều kiện thực tế.
 
Xin ông giải thích cụ thể hơn.
Hơn ba mươi năm đã trôi qua, ta đã phát triển, đã hội nhập, cần có những lý giải, cách hiểu mới cho phù hợp. Tôi xin lấy một thí dụ mới nhất, cũng là chuyện thời sự cuối tháng 12.2017, báo chí dẫn số liệu cho thấy năng suất lao động của Việt Nam chỉ bằng 7% của Singapore, 17,6% của Malaysia và 36,5% của Thái Lan và thậm chí chỉ bằng 87,4% năng suất lao động của Lào. (3)
Nói đến lao động, đến công việc ta thường hay nói đến hiệu quả, làm được việc hoặc không được việc. Nếu hiểu một cách cứng nhắc, làm việc tử tế là có hiệu quả cao thì liệu ta có thể nói người lao động Singapore, Lào làm việc tử tế hơn ta không? Xét thực lòng thì người ta muốn làm, cái tâm sáng nhưng trình độ hoặc điều kiện không cho phép thì hiệu quả không thể bằng nước ngoài được. Ở đây không thể nói là không tử tế. Như vậy, nói làm việc cho tử tế ở đây cần một cách hiểu, cách lý giải rộng hơn nhiều. 
 
Trở lại với mong muốn của ông thời mới ra trường ngày xưa là “muốn làm việc tử tế”, để có sản phẩm tử tế đối với một kiến trúc sư là gì?
Tác phẩm của kiến trúc là một sản phẩm cụ thể, sản phẩm có thật cho con người sử dụng. Để dễ hình dung, ta hãy lấy thí dụ sản phẩm cụ thể là một ngôi nhà. Có rất nhiều người tham gia làm ra sản phẩm cụ thể đó. Xét riêng về kỹ thuật thì có khâu thiết kế phương án kiến trúc, thiết kế kết cấu, thiết kế điện, nước. Sau thiết kế là thi công. Liên quan đến công việc có kiến trúc sư, kỹ sư, họa viên, nhà thầu. Tất cả họ phải làm việc trong một dây chuyền. Muốn có sản phẩm tử tế thì theo tôi phải có hai điều kiện, thứ nhất là phải có cái tâm trong sáng hay có tấm lòng, có tinh thần làm việc tử tế, có trách nhiệm và thứ hai là trình độ phải đáp ứng được nhu cầu của công việc.
Với nghề kiến trúc, nhiêu đó là chưa đủ. 
Lâu nay ta vẫn phàn nàn có tình trạng chủ đầu tư thuê kiến trúc sư như một họa viên và có thể sẽ cho ra những công trình không tử tế. Muốn có công trình tử tế bắt buộc phải có sự hợp tác của chủ đầu tư. Công trình làm ra phải thuận với tự nhiên, phù hợp với nhu cầu và khả năng của chủ đầu tư. Nếu không thì không thể có công trình tử tế được. Chính vì vai trò quan trọng như vậy mà Hội Kiến trúc sư Việt Nam mới đặt ra giải thưởng “Chủ đầu tư thông minh”. 
Nhưng như vậy cũng vẫn là chưa đủ.  
Một công trình đưa vào sử dụng cần có sự tham gia quản lý qua nhiều khâu như quản lý đô thị, quản lý xây dựng, quản lý thiết kế dựa trên bộ các quy chuẩn và tiêu chuẩn. Ở một thời điểm nào đó, một công trình cụ thể phải đáp ứng được các tiêu chuẩn này thì mới có thể coi là có công trình tử tế. 
Những tiêu chuẩn là do con người đặt ra. Nhưng cần phải chú ý không có tiêu chuẩn nào là mãi mãi, nó thay đổi theo sự phát triển của tự nhiên, kinh tế. Nếu không thay đổi kịp thời, ta lại tạo ra những công trình có thể bị đánh giá là không tử tế. 
Tóm lại, công trình kiến trúc cụ thể phải là kết quả của cả một một xâu chuỗi như vậy thì mới có công trình tử tế.
 
Giới kiến trúc thường nói rằng, suy cho cùng kiến trúc là thái độ ứng xử đối với tự nhiên, với con người. Vậy một ngôi nhà thế nào thì nó thể hiện sự ứng xử tử tế với thiên nhiên, với con người? 
Có thể coi một sản phẩm kiến trúc thể hiện sự ứng xử với nhiều đối tượng khác nhau. Ngôi nhà tử tế phải thể hiện thái độ ứng xử tử tế với thiên nhiên, với chính bản thân ta, với hàng xóm, với không gian đô thị, với quy chế quản lý đô thị. Ngôi nhà phải được thiết kế phù hợp với thiên nhiên, thông thoáng, có ánh sáng tự nhiên tối đa ở không gian chính, phải phù hợp với nhu cầu và khả năng của chủ đầu tư. Khi xử lý phương án là ta đã thể hiện sự ứng xử với bản thân ta, với hàng xóm, với không gian đô thị. Tôi lấy thí dụ, để thỏa mãn nhu cầu làm cho ngôi nhà nổi bật, anh sơn cả căn nhà của anh một màu đỏ chói, tất cả mọi người xung quanh đều nhìn thấy và khó chịu. Làm như vậy là không tử tế với hàng xóm, với không gian đô thị. Sự tử tế phải có hài hòa lợi ích riêng và chung. 
 
Đô thị đang bức xúc chuyện kẹt xe, ngập nước, ô nhiễm, ngột ngạt. Có phải hậu quả của những sản phẩm kiến trúc, quy hoạch, xây dựng không sự tử tế đã góp phần tạo ra tình trạng đó?
Trong thiết kế công trình kiến trúc, trong thiết kế, quy hoạch không gian đô thị, ta thấy còn tồn tại nhiều sản phẩm có những hạn chế, thiếu sót góp phần gây nên những hậu quả như vừa kể trên và ở góc độ thể hiện thái độ ứng xử thông qua sản phẩm, it nhất, ta đã có thể gọi thẳng tên đó là sản phẩm không tử tế. Thí dụ như tình trạng cấp phép xây cao ốc ồ ạt bất chấp hạ tầng là sự không tử tế với không gian đô thị. Tình trạng chủ đầu tư làm dự án cắt xén diện tích cây xanh là thiếu tử tế với khách hàng, với môi trường sống của thành phố. Khi đi trên sông Sài Gòn, nhìn lên các công trình ở bờ tây, nhất là Tân Cảng Sài Gòn thấy như một bức tường thành phá tan không gian thơ mộng của dòng sông cảnh quan. Công trình có thể có hiệu quả về đầu tư nhưng đó là sự đối xử không tử tế với cảnh quan đô thị.
 
Chính phủ vừa ban hành Quyết định 2076/QĐ-TTg phê duyệt điều chỉnh quy hoạch xây dựng vùng thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030 tầm nhìn đến 2050 trong đó nêu rõ, “Phát triển vùng thành phố Hồ Chí Minh năng động và bền vững”; “Phát triển không gian vùng theo hướng cân bằng bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu”; “phát triển kinh tế năng động có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và bền vững”... Xin ông bình luận về yếu tố bền vững trong định hướng này?
Rõ ràng yếu tố bền vững được coi trọng và nhấn mạnh trong điều chỉnh quy hoạch vùng lần này. Trong kiến trúc thì kiến trúc bền vững đang trở thành xu thế chủ đạo và tất yếu. Trong cuộc sống, phát triển bền vững cũng đang trở thành xu thế tất yếu. Định hướng quy hoạch như vậy là phù hợp xu thế thời đại. Phát triển nhanh và bền vững là mong muốn của chúng ta. Vấn đề đặt ra là làm sao để phát triển bền vững. Tôi cho rằng cái gốc vẫn phải là tôn trọng quy luật, là sự ứng xử tử tế với tự nhiên và con người. 
“Tăng trưởng kinh tế cao” là tăng trưởng với tốc độ nhanh. Nhanh đến bao nhiêu là vừa, là phù hợp? Theo tôi, cần xác định mục tiêu phù hợp và phải tính đến mức độ cân bằng. Giống như một vận động viên đang trên đường đua, nếu chọn tốc độ cao vượt quá khả năng thì sẽ dễ hụt hơi và không về đích được. 
Tôi muốn dùng hình ảnh một gia đình đã gặp trong thực tế, bất chấp tất cả, người cha lao vào làm ăn kiếm tiền bằng mọi cách, người mẹ cũng lao vào làm ăn kiếm tiền bằng mọi giá. Sau 10 năm họ đã có được tài sản kếch xù nhưng bi kịch là lúc này họ lại sẵn sàng vứt bỏ gia tài đó để tìm kiếm sự tử tế cho những đứa con, muốn học, muốn làm việc, muốn sống tử tế mà không được. Việc giàu lên bằng mọi giá, bất chấp tất cả không bao giờ bền vững. 
Trong sự phát triển của thành phố cũng vậy, luôn muốn tăng trưởng nhanh mà nếu không tính đến sự cân bằng giữa khả năng và mong muốn, không cân nhắc đầy đủ mọi yếu tố thì sẽ trở thành sự tăng trưởng nóng vội. Sự tăng trưởng đó sẽ phải trả giá và đương nhiên, nó sẽ không bền vững. Nắm được quy luật, biết trước rủi ro mà vẫn bất chấp tất cả để đạt cho bằng được mục đích thì rõ ràng đó là sự không tử tế. 
 
Xin nêu thêm một thông tin thời sự, doanh thu ngành xây dựng năm 2017 lên tới gần 13 tỷ USD. Đến thời điểm này thị trường xây dựng nội địa đã vào tay các doanh nghiệp nội, còn các doanh nghiệp xây dựng ngoại đã gần như rút khỏi thị trường. Một kiến trúc sư cho rằng doanh nghiệp xây dựng nội địa đã làm tốt, còn các doanh nghiệp tư vấn, thiết kế - nghề của các kiến trúc sư lại thua xa các đồng nghiệp trong lãnh vực xây dựng. Ông có ý kiến gì trước thông tin này? 
Tôi nghĩ là thông tin về thị trường xây dựng nội địa là có cở sở. Chỉ cần quan sát tháp cẩu ở các công trình lớn đang diễn ra trong thành phố ta có thể thấy rất nhiều cái tên lớn của các công ty xây dựng nội địa. Các công ty lớn không chỉ làm thầu mà còn tham gia đầu tư. Đây là xu thế của bất kỳ quốc gia nào. 
Tôi nhớ thời mới mở cửa, khi làm khách sạn New World ta còn rất lạc lõng với những kết cấu lớn. Bây giờ thì công ty Việt Nam có thể làm những cấu kiện lớn gấp 10 lần những cấu kiện đó. Ta đã nắm được kỹ thuật, có năng lực, giá cả cạnh tranh hơn thì các nhà đầu tư không dại gì lại thuê các nhà thầu nước ngoài. Vì vậy nhà thầu Việt Nam nắm thị trường là đương nhiên. 
Với ý kiến cho rằng trong kiến trúc, thiết kế, tư vấn ta không đi kịp thì tôi lại thấy không hẳn là như vậy. 
Thực tế một số chủ đầu tư muốn đứng tên tư vấn ngoại quốc để bán hàng do tâm lý sính ngoại. Nhưng không phải cứ gặp tư vấn nước ngoài là có kết quả như mong muốn. Nhiều nhà đầu tư có suy nghĩ rất buồn cười là họ chỉ mua ý tưởng sau đó tự lập công ty tư vấn thiết kế để triển khai. Nhưng thực tế không phải như vậy, từ ý tưởng đến triển khai là câu chuyện khác. Đã có nhiều công trình không ổn, khi nhà đầu tư “ngộ” ra họ đã thay đổi cách làm. Và cơ hội đã đến với các doanh nghiệp, kiến trúc sư Việt Nam.
Trên thị trường Myanmar, Lào, Campuchia đã có các công ty từ Việt Nam rồi. Ở Singapore có đến hàng trăm kiến trúc sư Việt Nam đã hội nhập và hành nghề. Còn ngay trên thị trường nội địa, đáng ghi nhận là gần đây đã có những công ty Việt Nam tham gia các công trình tư vấn, thiết kế quy mô lớn. 
Tôi tin rằng nếu các doanh nghiệp thiết kế, tư vấn của Việt Nam luôn biết tự hoàn thiện mình thì chắc chắn chúng ta sẽ không sợ thiếu cơ hội.
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 141

Các tin khác