Thụ động mà chủ động?

9/7/2019 - Tư vấn phong thủy
Tác giả: Bài ThS. KTS Hà Anh Tuấn ảnh Khánh Phương

Tôi có tham khảo một số tư liệu phong thủy hay khuyên dùng giải pháp treo cái này, xoay xở cái kia để giải trừ các vấn đề xấu hoặc tuổi chủ nhà không hợp. Tôi thắc mắc là liệu chỉ có mấy chỉ định màu sắc, vật liệu như vậy thì đem lại hiệu quả gì? Và phong thủy phải chăng là các ứng xử thụ động, gặp đâu chống đỡ đó? Như vậy không lẽ nếu không có điều kiện mua vật phẩm phong thủy về đặt thì sẽ không có được ngôi nhà an lành? Trần Hữu Bình, khu Khang Điền, quận 9, thành phố Hồ Chí Minh.

 

Từ hệ cửa và hành lang nhà xưa, đến các lam xoay hiện nay, cấu trúc che chắn này luôn đảm bảo giảm nóng hiệu quả 

 

Hiện nay thông tin về phong thủy phong phú đến mức nhiễu loạn cộng thêm một số công trình có tính chất cần phô trương (nhà hàng, khách sạn) hoặc nhà tư nhân hay trưng bày vật phẩm phong thủy khiến mọi người có mặc định rằng phong thủy chỉ xoay quanh mấy giải pháp phần ngọn như vậy. Thực chất cũng như mọi vấn đề khoa học và xã hội khác, phong thủy có hệ thống lý thuyết và ứng dụng sâu và rộng, nhưng phải thực sự có sự sàng lọc thông tin thì mới hệ thống hóa đầy đủ các vấn đề liên quan. 
Tuy có nhiều trường phái khác nhau nhưng cần khẳng định phong thủy không hề là các ứng xử thụ động, mà trái lại rất chủ động từ khâu chọn đất cất nhà, đến bài trí nội thất. Trong xu hướng chung của kiến trúc xanh, kiến trúc bền vững thích ứng với khí hậu, nhà thụ động (passive house) là một khái niệm tuy xa mà gần. Các tiêu chí của thiết kế nhà thụ động thực ra lại khá trùng khớp với quan niệm truyền thống của cha ông ta, và là những tiền đề cho bố trí nhà cửa hài hòa khoa học phong thủy hiện đại.
 
Thụ động hay chủ động tùy góc nhìn
Mọi khái niệm đều mang tính tương đối tùy hệ quy chiếu. Nền tảng Dịch học luôn lấy hài hòa cân bằng làm cốt lõi nên các triết lý sống thuận theo thiên nhiên - xã hội làm tư tưởng xuyên suốt của phong thủy.
Nhà thụ động (passive house) hiểu nôm na là ngôi nhà biết ứng xử nhường nhịn thiên nhiên, không gây ra tác động tiêu cực vào môi trường chung quanh, được xem là thái độ ứng xử khôn khéo và bền vững. Tuy được cổ súy và phát triển mạnh tại châu Âu, nhưng trong lịch sử hầu như mọi quốc gia (kể cả Việt Nam) đều từng trải qua những thời kỳ xây dựng nhà cửa tiêu thụ năng lượng thấp và ứng xử với môi trường rất hiệu quả. Tuy nhiên, các giá trị của nhà thụ động bị mai một theo thời gian, do ảnh hưởng bởi kỹ thuật, công nghệ, môi trường và có cả ý thức của con người nữa.
Phương cách xây nhà thụ động tóm lược có các vấn đề cơ bản sau :
- Làm mát thụ động: cải thiện vi khí hậu trong và ngoài nhà bằng cách sử dụng năng lượng tự nhiên và che chắn hợp lý.
- Giảm chi phí sử dụng và bảo trì: thông qua cấu trúc không gian từ tổng thể đến chi tiết.
- Giảm hiệu ứng nhà kính và ô nhiễm môi trường: trong cách thức chọn lựa chất liệu, xử lý bề mặt trong quá trình thi công.
Ở vấn đề làm mát thụ động (passing coolling) bằng cách chọn đúng hướng nhà, xoay cửa về hướng gió mát chủ đạo, tránh nắng trực tiếp, dẫn gió đối lưu, tạo bề mặt hồ nước, cây xanh để giảm nhiệt và tăng sự bốc hơi làm mát... đều có trong hầu hết thủ pháp phong thủy từ xưa. Qua hàng hiên, mái che... các không gian đệm giúp cân bằng âm - dương, tĩnh - động, trong - ngoài... tạo thêm các lớp áo che chắn bức xạ một cách tự nhiên. 
Ở vấn đề giảm chi phí, cách phân ngôi nhà thành 3 gian, 5 gian... rất ít ngăn chia phòng (hoặc chỉ ngăn thoáng chứ không ngăn đặc kín) tạo sự liên thông mà hiện nay hay gọi là không gian mở (open space). Trong nhà dân gian, cách trổ cửa lấy gió và dẫn gió theo hướng đối diện chéo góc để tạo luồng khí đối lưu rất khoa học, tránh trực xung (gió lùa thẳng) và tạo vùng mát âm đồng đều.
Ở vấn đề chọn chất liệu, quy cách làm nhà trước kia của cha ông ta rất khớp với tiêu chí khoa học môi trường hiện nay, đó là khai thác vật liệu ngay tại địa phương, bề mặt vật liệu có thể “thở” được... Yếu tố che chắn tự nhiên (như mái hiên, phên che, lớp đệm) được xem trọng, không hề “phơi mình” ra như nhà hộp kính hiện đại. 
 
 
Lam thông gió, gạch block, đá thô, mặt nước… là những chất liệu hiệu quả cho nhà thụ động chủ động điều hòa nguồn năng lượng
 
Bền vững nhờ ứng xử đúng
Như vậy, việc “xoay xở” để đạt các điều may mắn (theo quan niệm nhất thời nào đó) bằng cách đặt vật phẩm phong thủy chỉ là một phần biểu hiện nhỏ và không mang tính cốt lõi của văn hóa ăn ở. Cha ông ta từ xưa đã khuyến cáo rằng “nhà bền tại người” để nêu triết lý về làm nhà bền vững thông qua cấu trúc và vật liệu chế tác, nhà bền là ít bị biến động theo thời gian. Nhà bền còn do yếu tố phong thủy được giữ gìn để nội khí không hao tán, không suy thoái trong quá trình sử dụng. Vai trò của gia chủ luôn quan trọng, bởi vì họ là người khởi đầu ý tưởng làm nhà và trực tiếp sử dụng công trình, thậm chí gia chủ xưa còn kiêm luôn thợ sửa nhà, lợp ngói... nhà chuyên môn chỉ hỗ trợ khi cần thiết bảo trì.     
Khác với nhà truyền thống theo lối “ăn chắc mặc bền”, nhà hiện đại bị biến đổi khá nhanh theo thời gian. Một phần là do tác động của môi trường ngoại cảnh như cư dân đông đúc, xây chen kín mít, hạ tầng quá tải… một phần là do chính chủ sở hữu còn dễ dãi, tùy tiện và thiếu kỹ năng trong quá trình sử dụng và bảo trì. Bao nhiêu là đủ là vừa? Tinh thần kiệm trong kiến trúc truyền thống Việt Nam cho ta câu trả lời: những không gian thuần khiết, thông thoáng và chiếu sáng tự nhiên, tiết chế về màu sắc và vật liệu, ít ngăn chia… sẽ giảm chi phí điện nước, dễ sử dụng và bảo trì hơn là làm nhà cầu kỳ ngóc ngách, pha tạp kiểu dáng.
Do đó, cách làm nhà thụ động của phong thủy về thực chất lại mang tính chủ động từ đầu. Chỉ có điều là các gia chủ thời nay làm nhà ngày càng ít có sự nhường nhịn thiên nhiên và xã hội, tận dụng diện tích sử dụng tối đa dẫn đến ngăn chia bít bùng và dùng máy lạnh thường xuyên. Khi cúp điện hay chi phí tiêu tốn năng lượng tăng cao thì nhà thường xuyên nóng nực và bức bối. Ta có thể điểm qua một số giải pháp đơn giản mà hữu hiệu trong vấn đề xử lý ngôi nhà sao cho thoáng mát mà cũng thật tiết kiệm:
- Giữ các van hô hấp, lá phổi của nhà: đó là hệ thống sân trong, giếng trời khi được để trống từ 10 đến 20% diện tích xây dựng không những giúp nhà giảm chí phí vật liệu, mà còn đem lại các miệng hút gió, dẫn gió, thông gió rất quan trọng. Nguyên tắc đơn giản là “thiếu đâu mở đấy” để tạo giếng trời đúng vào chỗ mà ngôi nhà bị thiếu thông thoáng, ví dụ như sân sau nhà sẽ thông gió cho bếp và phòng ăn, sân giữa nhà lấy không khí cho khu cầu thang, vệ sinh. 
- Thông gió song hành che chắn hợp lý: nhiều mẫu nhà ở xứ ôn đới không thể áp dụng vào xứ ta vì họ thiếu ánh nắng mặt trời nên thích tạo mảng kính rộng, còn ở ta nếu mở rộng mà không có lúc đóng lại (chống côn trùng, mưa tạt, tiếng ồn...) thì sẽ rất bất tiện, nhà bị dư sáng và luôn nóng. Che chắn có nhiều cách, từ lùi phòng vào một chút để tạo nên khoảng đệm bằng lam hay gạch, bông gió chắn nắng, cho đến dùng hệ thống cửa - lam - chớp di động giúp giảm bớt nhiệt bức xạ truyền vào nhà. Khi kết hợp lam với cây xanh đúng mức có thể tạo nên “lớp rèm xanh” che chở phần nào, đồng thời từ trong nhà nhìn ra luôn thấy thoải mái thư giãn hơn.
- Xu hướng thiết kế xanh và giảm thiểu chi phí là điều nhiều gia chủ quan tâm hiện nay, bởi thực tế chi phí ban đầu để làm một ngôi nhà “xanh” đúng nghĩa không hề rẻ chút nào. Cha ông ta có câu “Nhà sạch thì mát” rất nên học hỏi, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, công sức, chi phí dọn dẹp, sửa chữa... đồng thời đem đến hiệu quả “sạch mắt”.
Khi một ngôi nhà chủ động từ đầu để có được cấu trúc hiệu quả trong sử dụng năng lượng thì các giải pháp thuộc về trang trí, sắp đặt có tính cá nhân chỉ là bề nổi. Tất nhiên trong câu chuyện này vai trò truyền thông rất quan trọng để ngày càng có nhiều hơn các gia chủ hiểu được làm nhà hợp phong thủy chính là hài hòa về tự nhiên và xã hội, chứ không hề là ứng phó thụ động trước môi trường ngày càng biến đổi gay gắt như hiện nay.
 
  
 
Để các bề mặt sân tự thấm với đất và cỏ cây là thái độ ứng xử khôn ngoan thay vì bêtông hóa hoàn toàn
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 158

Các tin khác