Thổi hồn vào sắt

20/12/2017 - Chuyên đề

Sự cứng nhắc, lạnh lùng, vô tri của kim loại sắt khi qua bàn tay tài hoa của người thợ thủ công để trải qua các công đoạn kỹ thuật từ dập nổi, hàn, uốn, đến đúc khuôn, xoắn…  đã tạo nên muôn vàn sắc thái biểu cảm bởi ngôn ngữ tạo hình đầy tinh tế, đưa các hiện vật làm từ sắt vượt ngoài giá trị sử dụng để trở thành các tác phẩm nghệ thuật. 

 

 

 

 

Cổng “Queen’s gate” với các chi tiết hoa văn đầy tinh tế ở thủ đô London. 

 

Ở châu Âu vào thời kỳ La Mã, sắt có giá trị cao hơn cả bạc, bởi nhu cầu cần sắt để sản xuất vũ khí, phục vụ cho quân đội trong các cuộc chinh phạt, mở rộng lãnh thổ. Vào thời bình, sắt trở thành một nguồn vật liệu quý trong xây dựng, kiến thiết, và cũng là chất liệu dùng trang trí nhà cửa bằng các kỹ thuật chế tác đỉnh cao. 

Nét đẹp tạo hình
Đề cập đến kỹ thuật chế tác sắt ở các nước Tây Âu, dựa trên những hiện vật sắt mỹ nghệ còn lưu lại đến hôm nay trên các công trình kiến trúc, bảo tàng và những sưu tập tư nhân, có thể định được niên đại và sự phát triển kỹ thuật sắt mỹ nghệ dùng trong trang trí nội ngoại thất hình thành từ thế kỷ 12, đạt đến đỉnh cao ở thế kỷ 17 – 18 với vật dụng rất đa dạng từ cổng, cửa, hàng rào, chấn song cầu thang, đài phun nước, ghế ngồi, đèn trời… 
Sắt có thể phát triển thành nhiều hình dáng bằng kỹ thuật kéo, uốn, xoắn nhờ có độ dẻo nhất định. Thợ sắt thường dùng hai kỹ thuật cơ bản để chế tác sản phẩm sắt mỹ nghệ, đó là phương pháp định hình bằng gò hàn, sau đó tạo các chi tiết bằng việc nung sắt ở nhiệt độ cao để dễ dàng uốn nắn, định hình, sau đó làm nguội rồi bằng dũa, cưa, khoan, đục để tạo độ nét và mềm mại cho sản phẩm. Một kiểu tạo hình khác là dùng phương pháp đổ khuôn, sắt khi đó phải được nung chảy, đổ vào các khuôn cát, sau đó làm nguội, xả bỏ đi các chi tiết thừa để sản phẩm mang dáng hình hoàn hảo hơn. 
Các tác phẩm sắt mỹ nghệ đỉnh cao còn lại nhiều ở khắp các nước Tây Âu, trong đó, nơi tập trung phong phú và đa dạng các mẫu sắt mỹ nghệ nhất là bảo tàng Victoria và Albert ở thủ đô London, nơi trưng bày bộ sưu tập lớn nhất thế giới về sắt mỹ nghệ, được sưu tầm từ những năm 1860 – 1930. Nguyên do vào quãng thời gian này, nhiều công trình cổ tại Anh và châu Âu bị hư hại, phá huỷ do chiến tranh, các sản phẩm sắt thép mỹ nghệ bị đem bán phế liệu hoặc vứt xó không được quan tâm.

Nét quyến rũ của sắt mỹ nghệ
Đi khắp nơi ở Anh hoặc Tây Âu, không khó để tìm một công trình công cộng có sử dụng chất liệu sắt. Người ta thấy trong các hiện vật làm từ sắt sự vững chắc, bền bỉ với thời gian như hàng ghế nghỉ chân và các trụ đèn bố trí dọc theo sông Thames ở London, hay sự cầu kỳ, tinh tế đến tỉ mỉ với vô vàn chi tiết hoa dây, lá xếp xoắn vào nhau như chiếc cổng chính phía nam ở vườn Kensington (Queen’s gate). Mỗi điểm đến, mỗi công trình làm từ sắt lại là một nét đẹp, một câu chuyện thú vị.
Để xác định niên đại của các tác phẩm sắt mỹ nghệ, ngoài các chi tiết và hoa văn trang trí, có một điểm dễ nhận thấy là ở thế kỷ 17 – 18, sắt mỹ nghệ thường được mạ thêm một lớp, hoặc sơn các màu xanh da trời, xám, xanh hoặc trắng để bảo vệ bề mặt khỏi bị gỉ sét. Sang đến thế kỷ 19, việc sơn các màu sáng hơn hoặc mạ đồng được ưa chuộng. Riêng với Anh Quốc, màu sơn đen trên các sản phẩm sắt mỹ nghệ thịnh hành từ 1861 sau cái chết của hoàng tử Albert. 
Trở lại với bộ sưu tập các tác phẩm sắt mỹ nghệ để đời trong bảo tàng Victoria và Albert ở London, trong phòng chuyên đề trưng bày các sản phẩm từ sắt thép, bên cạnh rất nhiều các mẫu hiện vật sưu tầm làm từ sắt, có một chiếc ghế ngồi độc đáo, mặt ghế bằng gỗ gõ, do bảo tàng đặt nghệ nhân Albert Paley làm tại Rochester, New York, nhân sự kiện ra mắt bộ sưu tập sắt mỹ nghệ đến với công chúng năm 1994.
Albert Paley là một điêu khắc gia, trước đây ông được đào tạo để trở thành một nhà kim hoàn chuyên chế tác nữ trang, năm 1973 ông đã lập ra xưởng Paley Studios Ltd ở Rochester, New York và từ đó chuyên thiết kế các sản phẩm sắt thép mỹ nghệ mang xu hướng đương đại bao gồm nhiều dòng sản phẩm như cổng, hàng rào, rèm cửa sổ, và cả nữ trang, mang rất nhiều cách tân trong nghệ thuật đương đại. Chiếc ghế dài ở bảo tàng Victoria và Albert được chế tác bằng phương pháp gò hàn và ép khuôn bộ khung bọc lấy mặt gõ làm phần ghế ngồi. Sự kết hợp của kỹ thuật tạo hình sắt mỹ nghệ và chất liệu đã tạo ra một tác phẩm độc đáo, mang tính biểu trưng cao trong số các hiện vật chế tác từ sắt thuộc bộ sưu tập đồ sộ ở bảo tàng Victoria và Albert tại London.  

 


Một phần ban công chế tác từ sắt có niên đại từ 1750

 

 

Các hiện vật sắt mỹ nghệ với các kỹ thuật đổ khuôn, hàn, gò, uốn, xoắn… trưng bày tại 
bảo tàng Victoria và Albert ở London

 

Không gian trưng bày các hiện vật sắt mỹ nghệ sưu tầm khắp châu Âu ở bảo tàng Victoria và Albert

 

Nét tạo hình độc đáo của chiếc ghế do nghệ nhân Albert Paley thực hiện 

 

Mảng cửa sắt với các chi tiết trang trí mang đậm phong cách Baroque có niên đại từ 1700

 

Thanh chắn cầu thang đơn giản và hài hòa trên một kiến trúc cổ ở thành cổ Luca, Ý

 

 

Trụ đèn làm từ sắt mỹ nghệ bố trí dọc bờ nam sông Thames, London 

 

Ghế ngồi làm từ sắt mỹ nghệ bố trí dọc bờ nam sông Thames, London

Bài & ảnh Lam Phong

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 96

Các tin khác