Bảo tồn và phát triển Hội An, một góc nhìn từ Kagowoe

01/09/2016
Bài ThS KTS Nguyễn Bích Hoàn ảnh KTS Đặng Hoàng Sơn, TL.KT&ĐS

Đã có không ít các nghiên cứu nhiều cấp độ về di sản kiến trúc - đô thị Hội An và thực tế Hội An vẫn đang đi trên lộ trình bảo tồn và phát triển với những đặc thù riêng có cân nhắc. Bài viết này chọn cách tiếp cận câu chuyện bảo tồn Hội An trong thế so sánh, nhìn nhận tham khảo từ một không gian vị trí địa lý khác nhưng có những giá trị tương đồng. 

 

Cấu trúc khu phố cổ Kawagoe với các ngôi nhà một hai tầng liền kề sử dụng cho kinh doanh thương mại, ít không gian công cộng và cây xanh, vỉa hè hẹp

 

Từ vị trí đến vai trò
Thị trấn Kawagoe thuộc tỉnh Saitama phía tây bắc trung tâm Tokyo, ngay từ trong lịch sử đã có đầy đủ sự đặc sắc về văn hóa, kinh tế, thương mại, nghệ thuật kiến trúc. Giữ vai trò là một thị tứ quan trọng, là “cửa ngõ” đối với kinh đô Edo trước đây, Kawagoe đặc biệt phản ánh bối cảnh lịch sử của giai đoạn phát triển thông thương thương mại thời bấy giờ - mà trong đó, Kawagoe là một trong những thị trấn thương nghiệp nổi tiếng, là khu vực giao thương hàng đầu, là nơi bán sỉ và lẻ, cung cấp lương thực cũng như các mặt hàng vải vóc cho Tokyo và từ Tokyo đi nhiều nơi khác trên thế giới. Giao thông chính từ Kawagoe đi các nơi bằng tuyến sông Shingashi và tuyến đường Kawagoe Kaido xuyên qua khu trung tâm. 
Tuy không phải là thành thị vào loại cổ xưa nhất nhưng Hội An có vị trí, vai trò và những đặc điểm riêng tạo nên giá trị lịch sử, văn hóa độc đáo của mình: đó là một đô thị - thương cảng, một trong những cửa ngõ quan trọng của Đại Việt trong giao lưu kinh tế văn hóa với thế giới bên ngoài thời bấy giờ, một vùng đất mang tính chất của “một đô thị vừa hội nhân vừa hội thủy, vừa cận thị vừa cận giang”. Như vậy, nếu Hội An từng là một thương cảng sầm uất và phồn thịnh, thì Kawagoe cũng là một trung tâm thương mại mậu dịch phát triển rực rỡ một thời. Cả hai cùng dựa trên hệ thống giao thông thủy bộ, khác chăng là vai trò của giao thông thủy ở Hội An trong lịch sử có tính cốt yếu hơn so với Kawagoe.
Như vậy, từ vị trí tọa lạc cho đến vai trò ghi dấu trong quá khứ, cả Hội An và Kawagoe đều mang trong mình giá trị lịch sử. Các đô thị cổ ấy là những chứng nhân của một hay nhiều giai đoạn lịch sử, hàm chứa thông tin, dữ liệu và chuyển tải đa chiều những hiểu biết cho thời kỳ đó về quá trình hình thành và phát triển, thể hiện qua niên đại, địa điểm xây dựng và bối cảnh lịch sử đương thời. Kawagoe tiêu biểu cho một đô thị có quá trình hình thành ban đầu từ khoảng cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV, rồi phát triển mạnh từ thế kỷ XVII, và cho đến đầu thế kỷ XVIII (1703) thì trở thành một thị trấn thịnh vượng. Cùng niên đại này trong lịch sử hình thành và phát triển của mình, khi thời kỳ Tiền Hội An kết thúc vào thế kỷ XV, thương cảng Hội An cũng phát triển và trở nên hưng thịnh nhất cũng vào thế kỷ XVII - XVIII. 

Sức hấp dẫn của cấu trúc tổng thể
Đi trong các con phố của Kawagoe với các ngôi nhà gỗ một hai tầng xếp san sát cạnh nhau, liên tưởng được ngay tới khung cảnh kiến trúc của thời kỳ Edo (1600-1867). Đây là những kiến trúc nhà gỗ mái lợp ngói đen, sau đó tường trát thêm đất sét, xong trét sơn có bò hóng hoặc trát nhiều lớp vữa lên mặt - là lối xây cất thịnh hành theo kỹ thuật nhà truyền thống “Kurazukuri” - thường dùng cho nhà vừa ở vừa làm kho, vựa hàng vì có thể chống hỏa hoạn. Tuy nhiên, như Hội An, trong khu phố cổ cũng còn các dạng nhà khác xây tường gạch và tô vữa gạch. 
Người ta quen gọi đây là khu phố cổ Kurazukuri của Kawagoe, một khu phố cho ta cảm tưởng như đang ở Hội An xưa vì những nét tương đồng khá lớn về cấu trúc đường phố, các hẻm nhỏ giao cắt kiểu ô vuông bàn cờ, ít không gian công cộng và cây xanh. Phố chật không vỉa hè, mà nếu có thì vỉa hè cũng quá nhỏ để cho người đi bộ. Hai đô thị này đều là những chỉnh thể hợp lý gồm nhiều phố nhỏ tấp nập buôn bán với những ngôi nhà mái ngói một hoặc hai tầng, tích hợp chức năng ở và chứa hàng, được sắp xếp liền kề san sát nhau, kết hợp hữu cơ với các công trình kiến trúc tôn giáo và tín ngưỡng ở các điểm nút kết của giao thông…  
Nếu phố Bạch Đằng ở Hội An chạy dài triền sông - hay nói cách khác là phố ngửa mặt ra bám dọc theo sông -  với cấu trúc nhà phố hẹp dài, cái cao cái thấp, mái ngói nhấp nhô đan xen sân trong, ngõ hẻm xen cài... thì Kawagoe không có được không gian may mắn đó để có thể ngồi du thuyền nhìn ngắm phố cổ từ một chiều khác. Phố cổ Hội An hay Kawagoe đều là cơ thể kiến trúc - đô thị với cấu trúc đặc trưng của một thành thị phương Đông cổ truyền. Tỷ lệ không gian kiến trúc vừa đủ phù hợp với con người và các hoạt động đa dạng của con người trong thời kỳ chưa có các phương tiện cơ giới. Vì thế, không gian phố cổ mang đậm tính nhân văn thể hiện qua sự tương quan và tỷ lệ kích thước đường phố, dãy phố, ngôi nhà…
Có thể nói, phố cổ Hội An đặc sắc bởi cấu trúc là sự tập hợp của nhà - phố - và sự hợp tụ của nhiều dãy phố. Phố cổ không có công viên cây xanh, không có khoảng trống, không quảng trường, không quan niệm “đường ra vào chính” (như quan niệm một cấu trúc ở dạng làng truyền thống Bắc bộ)… đó cũng chính là những đặc điểm về diện mạo, hình thái đặc trưng của cấu trúc đô thị cổ Hội An. Cần hiểu khu phố cổ Hội An là tâm thức đô thị chứ không phải đơn thuần là trung tâm của một thành phố. Sự phong phú của lịch sử, những ký ức về bản sắc địa phương thường là dấu hiệu cho thấy môi trường đô thị được người dân yêu thích như thế nào. Trong không gian phố cổ, tâm thức lịch sử luôn được khơi dậy, nền tảng văn hóa luôn được gia cố và khả năng giao tiếp cộng sinh trong đời sống đương đại khiến không gian di sản phố cổ luôn được sự tiếp nối chứ không “đóng băng” trong lớp vỏ bảo tàng của một hai dãy nhà hay công trình đơn lẻ.
Không ít các khảo cứu di sản, và đôi khi cả những người thuộc giới chuyên môn vẫn có sự nhầm lẫn giữa sự hấp dẫn của chi tiết và giá trị vun đắp của tổng thể bao trùm lên các chi tiết đơn lẻ trong một không gian, dù là di sản hay đương đại. Như nói đến di sản Thánh địa Mỹ Sơn ắt không thể chỉ nói đến một vài tên tháp A1, B1, B5, C1 hay C7... dù dưới hình thức khá nguyên vẹn hay chỉ là dấu tích nền móng, giá trị của di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn nằm ở cả quần thể rộng lớn với nhiều nhóm đền tháp Chămpa trầm mặc, bí ẩn trong toàn thể bố cục chung, hình hài biểu tượng hay những điêu khắc linh thiêng. Hay như vài ba công trình đạt giải thưởng danh giá vẫn không thể làm nên cả một đảo quốc Singapore xanh sạch và đang hướng tới đô thị thông minh trong vài năm gần đây. Việc nhìn nhận ra các giá trị và định hướng bảo tồn mang tính hệ thống cấu trúc sẽ giúp Hội An phát triển đúng tầm và không sai lệch khi phải dung hòa giữa các nhu cầu dịch vụ du lịch với gìn giữ giá trị văn hóa - lịch sử - di sản của mình.  

 

 

 

Mô hình tổng thể phục dựng khu phố cổ Kawagoe, cho thấy rõ cấu trúc đường phố và không gian đô thị - khá tương đồng với khu phố cổ Hội An

 

 

Cấu trúc và cấu tạo đặc thù của dạng nhà truyền thống “Kurazukuri” trong mô hình và ngoài thực tế

 

 

 

Những khoảnh khắc Hội An luôn đọng lại không chỉ ở cấu trúc phố thị mà nằm ở phần hồn, với những con người và dấu ấn văn hóa truyền thống đậm nét

​Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống

Bình luận bài viết
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi hiển thị

Các tin khác

  • Bảo tồn và phát triển Hội An, một góc nhìn từ Kagowoe

    Bảo tồn và phát triển Hội An, một góc nhìn từ Kagowoe
    Đã có không ít các nghiên cứu nhiều cấp độ về di sản kiến trúc - đô thị Hội An và thực tế Hội An vẫn đang đi trên lộ trình bảo tồn và phát triển với những đặc thù riêng có cân nhắc. Bài viết này chọn ...
  • Bảo tồn – cải tạo không khó

    Bảo tồn – cải tạo không khó
    “Điều hay của bảo tồn là bạn bắt đầu với những thứ đã tồn tại rồi và do đó, nó đã có sẵn tính cục bộ. Mỗi dự án bảo tồn thể hiện sự trân trọng với văn hóa và các giá trị tinh thần của thời kỳ trước, t...
  • Có nhiêu giữ nhiêu...

    Có nhiêu giữ nhiêu...
    Câu nói theo dạng ấy rặt mùi Đất Phương Nam, hiểu đơn giản là một thái độ có chừng mực, biết vậy để hành xử vậy, ví dụ như “có nhiêu xài nhiêu” tức là liệu cơm gắp mắm, chớ vung tay quá trán, biết vui...
  • Cải tạo để kinh doanh

    Cải tạo để kinh doanh
    Hai số trước chúng tôi đã giới thiệu đến các bạn những công trình cải tạo theo quy mô lớn với công năng văn hóa - tính cộng đồng và cả những công trình cải tạo có quy mô nhỏ với công năng nhà ở. Rõ rà...
  • Tạo thế bảo tồn bền vững

    Tạo thế bảo tồn bền vững
    Mọi so sánh đều dễ thành khập khễnh, nếu không thực sự xem so sánh chỉ là một phương pháp tiếp cận trên cơ sở tôn trọng đặc thù của đối tượng xem xét. Hội An hay Kawagoe cũng thế, giống nhau và khác n...
  • Từ ngõ nhỏ, phố nhỏ...

    Từ ngõ nhỏ, phố nhỏ...
    Những người bạn mới quen ở quảng trường Tây Ban Nha (Spanish Steps) bảo tôi rằng, kiếm đồ ăn kiểu Ý ngon nhất phải chui vào hẻm nhỏ, tiệm lớn ngoài đường không bằng đâu! Câu này nghe hao hao chuyện ng...

Đón đọc Kiến trúc và đời sống

KT&ĐS số tháng 6.2018

Thời sự kiến trúc: Dinh Thượng Thơ cần được bảo tồn; Bảo tồn di sản đô thị từ xã hội và chính quyền; Cà phê đầu thángCuộc chơi kỳ thú với những cây tăm giang; Chuyên đề: Ai thiết kế sân vườn; Phong thủy: Phối màu mặt tiền; Chia sẻ không gian sống: Mẹ ta trả nhớ về không; Phóng sự ảnh: Vũ điệu Ngân hà

www.facebook.com/kientrucvadoisong

 

 

Bạn đọc - tương tác

“Khoe hàng”, phải đúng cách

Trong số báo trước, mục tương tác có nhắc đến vấn đề “khoe hàng” của nhà thiết kế. Kỳ này, vấn đề được đi sâu hơn dưới góc nhìn của một nhà thiết kế trẻ từng học tập và làm việc tại nhiều nước trước k...

Tư vấn phong thủy

“ĐẦU RA” Ở ĐÂU?

Cách đặt hầm phân, hố gas trong nhà ống như thế nào mới tốt?...