Giữ hồn phố Hội

18/2/2020 - Nhà ở
Tác giả: Bài ThS. KTS Lê Đức Viên ảnh Đặng Hà Phong

Kiến trúc không chỉ tồn tại như một vật thể, kiến trúc còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về văn hóa và con người, hay nói một cách khác hơn, kiến trúc luôn có phần hồn đáng quý của mình, nhất là ở những vùng có bề dày lịch sử về kiến trúc như đô thị cổ Hội An. Duy trì và phát huy những giá trị kiến trúc truyền thống trong thời đại ngày nay là điều hết sức cần thiết, yêu cầu mỗi kiến trúc sư phải có những đóng góp nhất định trong tư duy về vấn đề kiến trúc bản địa.

 
 
Điều làm cho phố cổ Hội An được người ta biết đến đầu tiên có lẽ là hình ảnh những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi nằm san sát nhau tạo thành các dãy phố nhộn nhịp. Những mảng tường vôi rêu phong, những cánh cửa gỗ đượm màu thời gian đem đến cho du khách ấn tượng khó phai về một Hội An cổ kính. Thế nhưng, trong guồng quay của kiến trúc đương đại, những mô tuýp được lặp đi lặp lại ở khắp mọi nơi, những suy nghĩ coi trọng yếu tố kinh tế mà xem nhẹ các yếu tố văn hóa, yếu tố tự nhiên của từng địa phương, đã làm cho đại đa số những công trình tại Hội An nói riêng và trên đất nước ta nói chung dần dần mất đi tính bản địa, mất đi phần hồn vốn có của kiến trúc. Bởi vậy, việc duy trì tính bản địa trong kiến trúc là một nhiệm vụ vô cùng cấp thiết. Mỗi cá nhân trong ngành kiến trúc cần hiểu rõ trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ bản sắc cho kiến trúc Việt Nam.
Bài viết này trình bày một vài quan điểm về việc làm thế nào để giữ tính truyền thống trong thiết kế kiến trúc đương đại, thông qua việc diễn giải những ý tưởng cụ thể trong một thiết kế cải tạo nhà ở tại Hội An. Nhiệm vụ được đưa ra là biến đổi một ngôi nhà cũ với không gian nhỏ hẹp, thiếu ánh sáng, thành một ngôi nhà mới hiện đại, tiện nghi. Đồng thời với đó là nghiên cứu, chọn lọc một vài yếu tố đặc trưng của địa phương để đưa vào thiết kế nhằm thể hiện được phần nào những âm hưởng kiến trúc của vùng đất Hội An.
 
Không gian thoáng cho nắng, gió và cho sự gắn kết gia đình
Điểm hạn chế lớn nhất của căn nhà hiện trạng trước khi cải tạo là diện tích sử dụng bị chia thành nhiều phòng nhỏ ngăn cách từ trước ra sau, làm cho sự thông gió và tiếp nhận ánh sáng của các không gian phía trong rất hạn chế. Giải pháp được đặt ra là phá dỡ những mảng tường ngăn không cần thiết để tạo một không gian thông thoáng, giúp căn nhà dễ dàng thu nhận được gió và ánh sáng tự nhiên. Ở tầng 1, gần như không còn mảng tường ngăn bằng gạch nào, thay vào đấy là một vài đoạn kệ hoặc tủ đơn giản, tạo nên sự xuyên suốt từ phòng khách ở phía trước cho đến tận khu bếp ở phía sau, tạo cảm giác không gian trở nên rộng rãi hơn đồng thời cũng tiện dụng hơn rất nhiều so với trước. Cầu thang bêtông kín và tối thay bằng cầu thang thép, phía trên khu cầu thang là mái ngói với 9 viên ngói trong suốt, mảng tường sau nhà được mở rộng tối đa... Những thay đổi này cũng giúp tăng cường hiệu ứng thông gió và lấy sáng cho ngôi nhà. Không gian thoáng và mở là một trong những đặc điểm quan trọng của kiến trúc truyền thống Hội An. Chúng ta có thể dễ dàng nhìn thấy những không gian truyền thống được hình thành chủ yếu từ các hàng cột, hoặc các mảng ngăn cách được tổ hợp từ nhiều cánh cửa, và những cánh cửa ấy thường thì luôn nằm ở trạng thái mở. Đây là cách mà kiến trúc truyền thống thích ứng với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm ở nước ta.
Bên cạnh yếu tố thực thể là môi trường, thì yếu tố không gian quyết định hành vi của người sử dụng cũng rất quan trọng. Với không gian mở và xuyên suốt, mọi người có nhiều cơ hội gặp mặt và nói chuyện với nhau, tất cả các thành viên trong gia đình sinh hoạt bên nhau nên sự thấu hiểu và gắn kết sẽ rất cao. Đây chính là thói quen sinh hoạt truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam chúng ta. Ấy vậy mà ngày nay, khi máy vi tính, điện thoại cực kỳ phổ biến, con người bị cuốn hút bởi internet, thì sinh hoạt dần trở nên khép kín trong những không gian và thời gian tách biệt nhau. Trong bối cảnh này, những không gian sinh hoạt chung là điều rất cần thiết để hình thành nhiều hơn những cơ hội giao tiếp và thấu hiểu, từ đó giúp gắn kết các thành viên trong gia đình.
 
 
 
 
Không gian thoáng mở là một trong những đặc điểm quan trọng của kiến trúc truyền thống Hội An. Màu vàng của những bức tường vôi kết hợp với màu gỗ sậm tạo nên một cảm giác phố cổ khác biệt
 
Sắc màu và vật liệu
Khi bước vào những căn nhà cổ ở Hội An, chúng ta thường bị thu hút bởi vẻ cổ kính và ấm cúng, cảm giác này có được là do tông màu trầm ấm của kiến trúc nơi đây. Màu vàng của những bức tường vôi kết hợp với màu gỗ sậm tạo nên một cảm giác phố cổ khác biệt. Trong công trình cải tạo mà chúng ta đang nói đến, tông màu đó được áp dụng để duy trì được ấn tượng Hội An ấy. Tất nhiên, trong cuộc sống hiện đại, chúng ta không nên dựng lại những cách trang trí của ngày xưa, không nên sao chép lại những chạm trỗ cầu kỳ khi chưa có lý do thiết thực, hoặc đưa nguyên trạng những loại vật liệu cũ vào kiến trúc mới mà chưa có sự chắt lọc... Bởi điều đó không phải lúc nào cũng hoàn toàn phù hợp, hoặc có thể nói đó chỉ là một sự làm giả, một sự theo đuổi ký ức một cách bảo thủ. Trước sự đổi mới của nhu cầu về không gian và thẩm mỹ, thì rõ ràng việc sử dụng những phương pháp tạo hình đương đại, vật liệu đương đại, kết hợp với tông màu truyền thống là một trong những lựa chọn có tính hợp lý nhất định.
Ngôi nhà cải tạo được thiết kế với màu vàng làm màu chủ đạo. Bên ngoài nhà là màu vàng tương đối sẫm để hài hòa với tổng thể của những ngôi nhà xung quanh. Vào buổi sáng, ánh nắng từ hướng đông bắc khiến mặt tiền nhà trở nên nổi bật, còn vào buổi chiều, ánh mặt trời gay gắt đã nằm ở phía sau nhà nên màu vàng cũng không hề tạo ra cảm giác nóng bức khó chịu. Bên trong nhà, màu vàng được điều chỉnh nhạt hơn và sáng hơn để người sử dụng cảm thấy thoải mái. Bên cạnh đó là sự kết hợp với vật liệu gạch men hiện đại, thi công đơn giản, kinh tế, lại có hoa văn và màu sắc phù hợp với ý tưởng thiết kế. Không những vậy, màu đen của thép, màu sẫm của gỗ nội thất cũng rất phù hợp trong tổng thể màu sắc của ngôi nhà. Sự kết hợp giữa màu sắc và vật liệu này đã tạo nên một tổng thể vừa hài hòa vừa có nhiều điểm nhấn, từ đấy xây dựng được ấn tượng về không gian kiến trúc Hội An truyền thống.
 
Ánh sáng và âm thanh
Phố cổ Hội An về đêm trở nên huyền ảo hơn, lung linh sắc màu hơn là nhờ ánh sáng của những ngọn đèn. Ánh sáng của Hội An không phải là ánh sáng rực và đều, mà là nhẹ nhàng và cục bộ. Yếu tố này được áp dụng vào ngôi nhà cải tạo này bằng cách sử dụng nhiều đèn thả và đèn treo tường. Đèn cầu thang hắt tường đem lại một cảm giác mờ ảo, lung linh. Những chiếc đèn thả được chọn lọc có hình dáng mộc mạc, đơn giản, và gợi sự liên tưởng đến lồng đèn tre phố Hội. Các chi tiết trên được nghiên cứu kỹ từ thực tế để áp dụng vào công trình, nó đã thể hiện sự giao thoa giữa cảm nhận không gian xưa và nay.
Ý tưởng cầu thang bằng khung kết cấu thép và mặt bậc gỗ không chỉ đơn thuần là sự kết hợp thực thể về vật liệu, hay thị giác về màu sắc, mà nó còn mang đến cảm nhận về xúc giác và thính giác. Khi bước chân trên cầu thang, người sử dụng không những cảm nhận được sự gần gũi và tự nhiên của chất liệu gỗ, mà đôi lúc, nếu để ý còn có thể nghe được những âm thanh cót két hay lộp cộp phát ra từ mặt gỗ. Mức độ của âm thanh không đủ làm cho một người đang ngủ có thể tỉnh giấc, nhưng đủ để tạo ra một cảm giác không gian rất đỗi quen thuộc của những ngôi nhà ở đây. Kiến trúc Hội An không chỉ có giá trị về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật mà còn cả những âm thanh đơn giản mà con người cảm nhận được.
 
 
 
 

 

 
Màu đen của thép, màu sẫm của gỗ nội thất cũng rất phù hợp trong tổng thể màu sắc của ngôi nhà

Không gian xanh mát
Dưới cái oi bức của nắng hạ miền trung, người Hội An thường tạo những không gian xanh mát nho nhỏ để che bớt ánh mặt trời gay gắt. Diện tích đất hạn hẹp không cho phép có những mảnh vườn lớn, nên tại phố cổ thường xuất hiện những mảng dây leo hoặc những chậu hoa treo. Những không gian nhỏ này vừa tạo thêm điểm nhấn cho ngôi nhà bằng sắc màu hoa lá, vừa là nơi mát mẻ để người dân sinh hoạt vào lúc sáng sớm hay chiều tối. Bởi vậy, trong công trình cải tạo này, không gian sân và ban công tầng 2 được thiết kế bằng những mảng xanh, hình thành không gian sinh hoạt thoải mái cho người sử dụng. Mặt sân không bêtông hoàn toàn mà chừa những lối cỏ để cho “đất thở”. Giữa cái gió mát lồng lộng ở ban công, chủ nhà có thể vừa ngồi đọc sách, uống trà, vừa có thể thưởng thức những đóa hoa vàng vàng đỏ đỏ do chính tay mình chăm bón. Đó chính là sự thư thái đơn giản trong cuộc sống của người Hội An.
Nhắc đến kiến trúc Hội An là nhắc đến bề dày lịch sử, văn hóa, kỹ thuật, mỹ thuật của những công trình nơi đây. Không những vậy, con người và những thói quen sinh hoạt truyền thống, những nhu cầu về không gian sinh hoạt đậm chất địa phương cũng là một phần không thể thiếu trong sự hình thành văn hóa kiến trúc. Nghiên cứu, chọn lọc và phát huy những giá trị đặc sắc của kiến trúc là một việc làm hết sức thiết thực để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Một ví dụ từ công trình trong bài viết này có thể chỉ là một trong rất nhiều những cách tư duy, những phương pháp thực hiện khác nhau, nhưng rõ ràng là nó đã đạt được những hiệu quả không hề nhỏ. Nếu trong mỗi công trình, chúng ta đều có đầu tư kỹ lưỡng về tư duy kiến trúc bản địa, thì chắc chắn rằng kiến trúc đương đại không chỉ tại phạm vi Hội An mà trên phạm vi cả nước đều có thể giữ được phần hồn quý giá của kiến trúc Việt Nam.
 
 
 
 
 
 
Không gian sân và ban công được phủ mảng xanh để chủ nhà vừa ngồi đọc sách, thưởng thức tách trà và ngắm những chậu hoa rực rỡ sắc màu
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 165

Các tin khác