Ăn cơm gì, ở nhà gì?

26/10/2020 - Bạn đọc
Tác giả: Bài PGS.TS.KTS Nguyễn Khởi ảnh Phan Quang, TL Lê Thiết Cương

Người ta thường hay nói, "ăn cơm Tàu, ở nhà Tây...". Gần đây trong một bài báo, tôi lại thấy một KTS nhận xét: "Trong ý niệm của nhiều người, biệt thự kiến trúc Pháp là mẫu mực, là giấc mơ". Xin hỏi PGS.TS.KTS Nguyễn Khởi, biệt thự kiến trúc kiểu Pháp được nhiều người thừa nhận và đánh giá cao như vậy là do lịch sử hay thuần tuý do kiến trúc? Quan niệm này hiện nay có còn phù hợp? Theo ông, nên "ăn cơm gì, ở nhà gì" trong thời điểm hiện nay?

 
 
Kiến trúc pháp đã trở thành quen thuộc và gắn bó với Hà Nội & TP.HCM từ lâu
 
Với tư cách là một sản phẩm kiến trúc, phải thừa nhận là biệt thự kiếu Pháp đẹp, rất đẹp. Và nó rất hợp với vùng nhiệt đới chúng ta. Nói đơn giản hơn, nhiều người cho rằng ở nhà kiểu Pháp thì rất mát.
Quan sát bình thường cũng có thể nhận ra một số đặc điểm của kiểu biệt thự này. Đa số các biệt thự đều được đặt trong các khuôn viên lớn, có cây xanh và hoa trái quanh năm giúp tạo ra vùng vi khí hậu riêng cho căn nhà. Các ngôi biệt thựkiểu Pháp luôn có hiên rộng, giảm thiểu được ánh nắng trực tiếp chiếu vào nhà. Tường ngoài luôn được xây dày 40cm, ngăn được lượng nhiệt xâm nhập. Các cửa sổ và cửa đi đều có ô văng che nắng, mưa. Các cửa này thường được làm hai lớp - trong là kính và ngoài lá sách. Vào mùa hè oi ả, cửa lá sách đóng lại, che lượng bức xạ mặt trời mà trong nhà vẫn thông thoáng. Vào mùa đông cửa kính đóng lại chống được cái rét. Mái nhà thường lợp ngói có độ dốc thích hợp, không những chống được thấm dột mà còn tạo khoảng không khí đệm để cách nhiệt. Trong những căn biệt thự kiểu này, việc bố trí các phòng ốc bên trong đều có chú ý đến hướng gió mát. Tất cả điều đó làm cho căn nhà thích hợp với vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam chúng ta.
Nhưng cũng cần trở lại một chút với lịch sử.
Đa số biệt thự kiểu Pháp xuất hiện trong thời kỳ việc khai thác thuộc địa lần thứ hai của Pháp ở Việt Nam. Đó là thời cận đại trong lịch sử kiến trúc nước nhà, một thời kỳ chuyển tiếp hết sức quan trọng trong sự phát triển của kiến trúc và đô thị Việt Nam. Người Pháp đã đưa vào nước ta một nền kiến trúc mới tương ứng với công nghệ, mỹ thuật của châu Âu lúc bấy giờ.
Ở Sài Gòn - TP.HCM, trên bình diện tổng thể có thể nói rằng, những cơ sở kiến trúc đầu tiên mà chính quyền thực dân quan tâm là đồn binh, trại lính, đường sá, cầu cống, nhà thờ, bệnh viện và công sở hành chính là những công cụ trực tiếp phục vụ cho bộ máy cai trị. Sau đólàcác loại hình kiến trúc khác như: nhà máy, công xưởng, các hãng buôn, nhà băng, chợ, cửa hàng và sau nữa là các loại nhà văn hoá, giáo dục nhằm tạo điều kiện cho việc tăng cường khai thác, bóc lột lâu dài nước ta. Trong đó, mảng kiến trúc được xây dựng bởi người Pháp và các tư nhân người Việt giàu có diễn biến hết sức phong phú. Từ năm1920 trở đi, điều này càng trở nên rõ nét. Để rồi sau đó, kiểu kiến trúc nhiệt đới hoá này đã có sự biến đổi, trở thành cái bắt đầu của một trường phái gọi là "kiến trúc Đông Dương" tiến bộ hơn.
Kiến trúc biệt thự Pháp nằm trong dòng chảy đó.
 
Một biệt thự bị cắt đôi để “lên” building ở TP.HCM
 
Ở TP.HCM nhà biệt thự kiểu Pháp tập trung chủ yếu ở trung tâm quận 1,3 hiện nay. Ở Hà Nội, số biệt thự kiểu Pháp nhiều hơn, tập trung ở các phố Phan Đình Phùng, Nguyễn Cảnh Chân, Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ... Vì vậy, giá trị của biệt thự kiểu Pháp không chỉ là những căn nhà ở bình thường, đơn lẻ. Về mặt quy hoạch, cả ở Hà Nội Và TP.HCM, các biệt thự này đều nằm trong khu trung tâm được quy hoạch có hạ tầng kỹ thuật tốt, đường trải nhựa rộng rãi, sạch đẹp, có nhiều cây xanh bóng mát, lại được xây dựng đồng bộ với mật độ và tầng cao phù hợp. Không gian sống của nó thực tế đã là một không gian kiểu mẫu với cảnh quan đẹp, tiện ích và nó đã là hình ảnh đặc trưng gắn bó với hai thành phố lớn cả trăm năm nay.
Như trên đã nói, biệt thự kiểu Pháp gắn liền với những khu phố giàu có, ở trung tâm, gắn liền với những người có quyền lực. Biệt thự kiểu Pháp, do hoàn cảnh lịch sử như vậy, trong một thời gian dài nó gắn liền với tầng lớp thượng lưu, trở thành biểu tượng của sự thành đạt. Theo tôi, "ở nhà Tây" hay nói cụ thể hơn là biệt thự kiểu Pháp trở thành "mẫu mực", thành "giấc mơ" có phần tác động tâm lý của yếu tố này.
Giờ đây, các biệt thự kiểu Pháp không chỉ có giá trị lịch sử nghệ thuật kiến trúc mà còn có giá trị văn hoá gắn với môi trường sống một thời tại các thành phố lớn của Việt Nam. Đó thực sự là một mảng kiến trúc đô thị có giá trị.
Việc bảo tồn nó là vấn đề đã đặt ra cho chúng ta. Nhưng ở đây, tôi chỉ muốn trao đổi trên bình diện một loại hình nhà ở mà thôi.
Trở lại với vấn đề, "ăn cơm gì, ở nhà gì". Nếu trước đây nhu cầu của con người chỉ là ăn no, là có chỗ ở thì bây giờ phải là ăn ngon, có nhà đẹp. Mức độ cao hơn nữa mà một bộ phận dân cư đã có điều kiện tiếp cận là tạo ra một không gian sống không chỉ đẹp mà còn có chất lượng, phù hợp với hoàn cảnh, phong cách của từng người.
Trong bối cảnh đó, nhà kiểu Pháp vẫn được nhiều người yêu thích đặt ra và yêu cầu các KTS thiết kế. Chuyện thiết kế một ngôi nhà theo đúng kiểu những ngôi nhà Pháp thời xưa không khó.
Chuyện xây dựng nó với những thiết bị hiện đại đối với người có điều kiện cũng không khó. Chỉ có điều là có cần thiết phải quay về với quá khứ hay không? Lặp lại quá khứ một cách nguyên xi từ hình dáng kiến trúc cho đến các chi tiết của nó có phải là điều đúng không? Chuyện ăn cơm gì, ở nhà gì là thể hiện sự mong ước của con người. Tự mỗi chúng ta đều có thể tự trả lời được. Vấn đề là ngôi nhà của ngày hôm nay có phản ánh được cuộc sống, mơ ước, sự tiến bộ khoa học công nghệ của thế kỷ ta đang sống hay không? Đó mới là cái cốt lõi mà ta đang cần.
 

 

Nhà phố kiểu pháp ở Hà Nội
 

    

Biệt thự kiểu pháp với cửa 2 lớp. Biệt thự thành nhà hàng và trở thành trụ sở cơ quan ở TP.HCM
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 8 (2007)
 

Các tin khác